Chụp tuổi xương cho trẻ: X-quang bàn tay nói gì về chiều cao của con?

Chụp tuổi xương là gì?

Chụp tuổi xương là chụp một phim X-quang thẳng bàn tay và cổ tay trái của con, rồi so hình dạng các xương với chuẩn để biết bộ xương của con đã trưởng thành tới mức nào, tính bằng năm. Theo American Family Physician, đây là cách ước tính độ trưởng thành của xương, và chụp tay trái là quy ước chung (MSD Manual). Kết quả là một con số như "tuổi xương 8 năm 6 tháng", để bác sĩ đặt cạnh tuổi thật của con.

Nói đơn giản: tuổi thật cho biết con đã sống bao lâu, còn tuổi xương cho biết cơ thể con "nghĩ" mình bao nhiêu tuổi, và từ đó ước được con còn bao nhiêu thời gian để lớn (Cincinnati Children's).

Vì sao lại chụp bàn tay để biết chuyện cao lên?

Xương dài ra nhờ sụn tăng trưởng — lớp sụn ở hai đầu xương. Bàn tay và cổ tay có nhiều xương nhỏ, mỗi xương có các mốc phát triển theo thứ tự: nhân xương xuất hiện, lớn dần, đổi hình dạng, rồi sụn tăng trưởng hẹp lại và đóng hẳn. Nhìn các mốc này trên một phim duy nhất, bác sĩ đánh giá được bộ xương của con đang ở giai đoạn nào.

Khi sụn tăng trưởng đã đóng, chiều cao gần như không tăng thêm. Theo tổng quan của Satoh (2015), estrogen là hormone cần thiết để sụn tăng trưởng đóng — đó là lý do dậy thì vừa làm con lớn vọt vừa "khép lại" giai đoạn tăng chiều cao.

Bác sĩ đọc phim tuổi xương bằng phương pháp nào?

Có hai phương pháp chính, cùng dựa trên phim bàn tay–cổ tay trái (Satoh 2015):

• Greulich-Pyle (GP): so phim của con với một cuốn atlas gồm các phim chuẩn theo từng tuổi, từng giới, chọn phim giống nhất. Nhanh, được dùng phổ biến.
• Tanner-Whitehouse (TW2, bản mới là TW3): chấm điểm từng xương theo giai đoạn trưởng thành rồi cộng lại thành tuổi xương. Mất thời gian hơn nhưng ít dao động hơn khi đọc lại.

Một nghiên cứu lớn trên Archives of Disease in Childhood (Bull 1999) cho thấy hai phương pháp không cho kết quả tương đương nhau, và GP dao động nhiều hơn khi cùng một người đọc lại. Vì vậy, khi theo dõi nhiều lần, nên giữ cùng một phương pháp để so sánh công bằng. Hiện cũng có phần mềm đọc tự động (như BoneXpert) đã được kiểm chứng ở nhiều nhóm trẻ.

Tuổi xương chậm hay nhanh hơn tuổi thật nói lên điều gì?

Tuổi xương lệch tuổi thật một chút là chuyện thường gặp ở trẻ khoẻ mạnh (KidsHealth). Bác sĩ chỉ coi là chậm hoặc nhanh có ý nghĩa khi lệch quá 2 độ lệch chuẩn so với tuổi thật — mức lệch này nhiều khả năng do nguyên nhân bệnh lý (American Family Physician 2015). Kết quả luôn được đọc cùng chiều cao, tốc độ lớn và dấu hiệu dậy thì:

Nguồn: Nwosu & Lee, American Family Physician 2008; Barstow & Rerucha, American Family Physician 2015; MSD Manual Professional.

Điểm phụ huynh hay hiểu nhầm: tuổi xương chậm không phải lúc nào cũng xấu. Ở trẻ chậm lớn thể tạng, tuổi xương chậm nghĩa là sụn tăng trưởng còn mở lâu hơn, con còn thời gian để lớn. Ngược lại, tuổi xương nhanh ở một trẻ đang cao hơn bạn chưa chắc là tốt, vì có thể con sẽ dừng lớn sớm. Muốn biết con đang thấp ở mức nào, xem bài trẻ thấp bao nhiêu là bất thường.

Tuổi xương và tiềm năng chiều cao còn lại

Từ tuổi xương và chiều cao hiện tại, bác sĩ có thể ước tính chiều cao trưởng thành bằng các phương pháp như Bayley-Pinneau hoặc Tanner-Whitehouse (Satoh 2015). Đây là ước tính có sai số, không phải lời hứa. Tuổi xương cũng có thể giúp dự đoán thời điểm con vào đỉnh tăng tốc dậy thì. So sánh nhanh với chiều cao di truyền từ bố mẹ bằng công cụ chiều cao dự kiến.

Chụp tuổi xương có hại cho con không?

Liều tia của phim chụp tay rất thấp: theo RadiologyInfo (Hiệp hội X-quang Bắc Mỹ và Đại học X-quang Hoa Kỳ), chụp X-quang chi như bàn tay có liều hiệu dụng dưới 0,001 mSv, tương đương chưa tới 3 giờ phóng xạ tự nhiên — trong khi mỗi người nhận khoảng 3 mSv/năm từ môi trường. Con không cần nhịn ăn, chỉ cần giữ tay yên 2–3 giây (KidsHealth); cả buổi chụp thường chỉ 5–10 phút (Cleveland Clinic). Kỹ thuật viên vẫn có thể cho con mặc áo chì che thân.

Khi nào cần chụp tuổi xương và chụp lại sau bao lâu?

Bác sĩ thường chỉ định chụp tuổi xương trong lần đánh giá đầu tiên khi con thấp hoặc lớn chậm, cùng với tốc độ lớn và chiều cao di truyền (American Family Physician 2015). Các tình huống hay gặp:

• Con thấp dưới ngưỡng so với tuổi, hoặc tụt dần qua các đường bách phân vị.
• Tốc độ lớn dưới ngưỡng theo tuổi — cách tính có trong bài tốc độ tăng trưởng của trẻ.
• Dậy thì quá sớm hoặc quá muộn.
• Khi đánh giá nghi ngờ thiếu hormone tăng trưởng hoặc theo dõi khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định điều trị.

Về chụp lại: tính tuổi xương khoảng 12 tháng/lần có thể giúp phân biệt các nguyên nhân thấp (American Family Physician 2015). Không cần chụp dày hơn nếu bác sĩ không chỉ định, vì tuổi xương thay đổi chậm. Nên chụp và đọc tại cùng một cơ sở y tế được cấp phép, cùng phương pháp, để so sánh được.

Khi nào cần đưa con đi khám?

Việc làm ngay hôm nay