Đu xà có tăng chiều cao không? Vì sao con "cao hơn" sau khi treo và điều thực sự giúp con lớn

Đu xà có tăng chiều cao không?

Không, đu xà không làm xương dài ra. Chiều cao tăng nhờ sụn tăng trưởng ở hai đầu các xương dài (xương đùi, xương cẳng chân) sinh thêm mô sụn rồi hoá xương, một quá trình do gen, hormone và dinh dưỡng điều khiển, không phải do lực kéo khi treo người (Mirtz và cộng sự, J Clin Med Res 2011). Con "cao hơn" ngay sau khi đu xà chủ yếu là vì đĩa đệm cột sống giãn ra tạm thời, và phần này sẽ mất lại sau vài giờ đứng, ngồi, đi lại.

Đu xà vẫn là bài tốt cho cơ vai, lưng và lực tay. Chỉ đừng kỳ vọng nó "kéo dài" chiều cao, và đừng dùng số đo ngay sau khi treo để đánh giá con lớn.

Chiều cao thực sự tăng ở đâu?

Ở trẻ đang lớn, mỗi đầu xương dài có một đĩa sụn tăng trưởng (growth plate). Trong đĩa sụn này, các tế bào sụn liên tục phân chia, phình to rồi được thay bằng xương. Đây là cơ chế cốt hoá trong sụn, và theo tổng quan của Mirtz (2011), sự dài ra theo chiều dọc của xương chủ yếu do hoạt động của tế bào sụn ở các vùng tăng sinh và phì đại. Hormone tăng trưởng và IGF-1 tác động trực tiếp lên các tế bào này.

Đến cuối tuổi dậy thì, hormone sinh dục (đặc biệt là estrogen) làm đĩa sụn hẹp dần rồi đóng lại, đầu xương liền với thân xương. Khi sụn đã đóng, xương không dài thêm nữa, dù treo người bao lâu. Bố mẹ có thể đọc thêm ở bài sụn tăng trưởng đóng khi nào.

Treo người tác động lên cơ, dây chằng và đĩa đệm cột sống, tức là mô mềm. Nó không chạm tới cơ chế sinh sụn ở đầu xương. Hiện chưa có nghiên cứu nào cho thấy treo xà làm tăng chiều cao trưởng thành ở trẻ khoẻ mạnh.

Vì sao đo ngay sau khi treo lại thấy cao hơn?

Đĩa đệm cột sống chứa nhiều nước. Khi đứng và đi lại cả ngày, trọng lượng cơ thể ép nước ra khỏi đĩa đệm, khiến cột sống ngắn lại một chút. Khi nằm ngủ hoặc khi treo người, áp lực giảm, đĩa đệm hút nước và giãn ra trở lại. Vì vậy ai cũng cao nhất vào buổi sáng và thấp hơn vào buổi chiều tối.

Nguồn: Leatt, Reilly, Troup, Br J Sports Med 1986; Voss & Bailey, Arch Dis Child 1997; Barstow & Rerucha, American Family Physician 2015.

Điểm mấu chốt: mức co giãn trong ngày tính bằng milimét, còn tốc độ lớn thật tính bằng xăng-ti-mét mỗi năm. Một lần đo sau khi treo xà vài phút có thể "cao hơn" vài milimét, nhưng đó chỉ là đĩa đệm đang giãn. Leatt (1986) ghi nhận phần chiều cao mất trong ngày được hồi lại khi ngủ đêm.

Muốn biết con có lớn đều không, hãy đo cùng khung giờ, cùng cách, cách nhau vài tháng, rồi tính tốc độ tăng trưởng theo năm.

Đọc thêm trong cụm: Chỉnh dáng cột sống có cao hơn không? Tư thế lấy lại được bao nhiêu, gù nào cần khám.

Vận động thực sự giúp gì cho con?

Không kéo dài xương, nhưng vận động đều đặn vẫn là một trong những nền tảng quan trọng nhất để con lớn khoẻ và đạt tiềm năng chiều cao của mình:

• Xương chắc hơn. Theo Viện Quốc gia về Viêm khớp, Cơ xương và Da Hoa Kỳ (NIAMS), có tới 90% khối xương đỉnh được tích luỹ trước 18 tuổi ở nữ và 20 tuổi ở nam, và trẻ vận động đều đặn thường đạt khối xương đỉnh cao hơn trẻ ít vận động. Các hoạt động chịu sức nặng như chạy, nhảy dây, bóng rổ, cầu lông có tác dụng tốt cho xương.
• Ngủ ngon hơn. Trẻ vận động ban ngày thường dễ ngủ hơn; vai trò của giấc ngủ được giải thích ở bài giấc ngủ và chiều cao.
• Cân nặng hợp lý. Hướng dẫn của WHO năm 2020 cho thấy vận động liên quan với sức khoẻ thể chất, tinh thần và nhận thức tốt hơn ở trẻ, còn thời gian ngồi lâu, nhất là trước màn hình, liên quan với kết quả sức khoẻ kém hơn (Bull và cộng sự, Br J Sports Med 2020).
• Tư thế thẳng hơn. Cơ lưng, cơ bụng khoẻ giúp con không gù, dáng trông cao hơn.

Lưu ý: tập quá sức, lặp lại một môn quanh năm có thể gây chấn thương sụn tăng trưởng; Mirtz (2011) khuyên giảm cường độ trong giai đoạn lớn vọt.

Con nên vận động bao nhiêu mỗi ngày?

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị trẻ và thanh thiếu niên 5–17 tuổi:

• Vận động ít nhất 60 phút mỗi ngày ở mức trung bình đến mạnh (thở nhanh, nói chuyện được nhưng không hát được, hoặc mạnh hơn).
• Có các hoạt động làm khoẻ cơ và xương ít nhất 3 lần mỗi tuần: nhảy dây, chạy, leo trèo, chống đẩy, đu xà, bơi.
• Vận động nhiều hơn 60 phút mỗi ngày mang lại thêm lợi ích sức khoẻ.

Đu xà có thể nằm trong 60 phút đó như một bài làm khoẻ cơ. Quan trọng là đa dạng và đều đặn, chọn môn con thích để duy trì được.

Điều gì thực sự quyết định chiều cao của con?

1. Gen. Theo MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ), các nhà khoa học ước tính khoảng 80% chiều cao của một người do ADN quyết định. Bố mẹ có thể ước tính mốc của con bằng công cụ chiều cao dự kiến.
2. Dinh dưỡng. Ăn đủ năng lượng, đạm, canxi, vitamin D và vi chất. Thiếu ăn kéo dài làm con chậm lớn, thường sụt cân trước rồi mới chậm cao (AAFP 2015).
3. Giấc ngủ. Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ khuyến nghị trẻ 6–12 tuổi ngủ 9–12 giờ, thanh thiếu niên 13–18 tuổi ngủ 8–10 giờ mỗi ngày (Paruthi và cộng sự, J Clin Sleep Med 2016).
4. Sức khoẻ chung. Bệnh mạn tính như thiếu máu, bệnh ruột, bệnh thận có thể làm chậm lớn (AAFP 2015).
5. Hormone. Hormone tăng trưởng, hormone tuyến giáp và hormone sinh dục điều khiển tốc độ lớn. Khi thiếu, con lớn chậm dần; xem bài thiếu hormone tăng trưởng.

Vận động cùng ăn và ngủ là nhóm thói quen hỗ trợ con phát huy tiềm năng sẵn có; nó không thay đổi gen và không thay thế việc khám khi con lớn chậm.

Khi nào cần đưa con đi khám?

Khám và xét nghiệm nên thực hiện tại cơ sở y tế được cấp phép có chuyên khoa nhi hoặc nội tiết nhi. Mọi điều trị hormone chỉ thực hiện khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định.

Việc làm ngay hôm nay