Biểu đồ tăng trưởng WHO: cách đọc bách phân vị, độ lệch chuẩn SD và nhận biết con tụt kênh

Cách đọc biểu đồ tăng trưởng WHO trong 1 phút

Biểu đồ tăng trưởng WHO cho biết chiều cao của con đứng ở đâu so với trẻ khỏe mạnh cùng tuổi, cùng giới, qua hai cách ghi: bách phân vị (con cao hơn bao nhiêu phần trăm số trẻ) và độ lệch chuẩn SD hay z-score (con cách đường giữa bao nhiêu bậc). Điều quan trọng nhất không phải một điểm đo, mà là đường nối nhiều điểm đo: con đi đều theo một kênh là dấu hiệu tốt, còn đường cắt xuống qua các kênh mới là điều cần đi khám.

Cần tra số theo từng tháng tuổi, xem bảng chiều cao cân nặng của trẻ.

Hai bộ biểu đồ WHO: 0–5 tuổi và 5–19 tuổi

WHO có hai bộ số liệu nối tiếp nhau:

• Chuẩn tăng trưởng trẻ em WHO 2006 (0–5 tuổi): xây dựng từ Nghiên cứu đa trung tâm về tham chiếu tăng trưởng (MGRS) trên 8.440 trẻ ở 6 nước (Brazil, Ghana, Ấn Độ, Na Uy, Oman, Mỹ). Trẻ được nuôi trong điều kiện tối ưu: bú mẹ, mẹ không hút thuốc, ít bệnh nhiễm trùng. Vì thế đây là chuẩn mô tả trẻ nên lớn thế nào khi được chăm sóc đủ (WHO).
• Tham chiếu tăng trưởng WHO 2007 (5–19 tuổi): ghép số liệu tham chiếu NCHS/WHO 1977 với mẫu 18–71 tháng của chuẩn 2006, làm mượt để đường cong nối liền ở mốc 5 tuổi (de Onis, Bulletin WHO 2007). Bộ này có chiều cao theo tuổi và BMI theo tuổi tới 19 tuổi; cân nặng theo tuổi chỉ tới 10 tuổi.

Tại Việt Nam, Viện Dinh dưỡng Quốc gia dùng quần thể tham chiếu WHO 2006 để đánh giá trẻ dưới 5 tuổi (chiều cao theo tuổi để xác định thấp còi) và dùng BMI theo tuổi, giới cho trẻ 5–19 tuổi.

Bách phân vị và độ lệch chuẩn SD chiều cao khác nhau thế nào?

Bách phân vị dễ hiểu với bố mẹ: con ở bách phân vị 30 nghĩa là con cao hơn khoảng 30% và thấp hơn khoảng 70% số trẻ cùng tuổi, cùng giới trong quần thể chuẩn. Bách phân vị 50 là đường giữa (trung vị). Con ở bách phân vị 30 không phải "điểm kém", cũng như bách phân vị 90 không phải "điểm giỏi".

Độ lệch chuẩn SD (z-score) là cách bác sĩ hay dùng: 0 là trung vị, -1, -2, -3 là xa dần về phía thấp, +1, +2, +3 xa dần về phía cao. Z-score phân biệt rõ hơn ở hai đầu biểu đồ, nơi bách phân vị gần như dồn về 0 hoặc 100. Theo CDC, ngưỡng ±2 SD của WHO tương ứng khoảng bách phân vị 2,3 và 97,7.

Nguồn: CDC — Using the WHO Growth Standard Charts; de Onis & Branca, Maternal & Child Nutrition 2016; WHO — BMI-for-age (5–19 years); de Onis và cộng sự, Bulletin of the WHO 2007. Bảng là ngưỡng sàng lọc, không phải chẩn đoán.

Một điểm hay bị hiểu lầm: dưới -2 SD là ngưỡng để đánh giá thêm, không có nghĩa con chắc chắn có bệnh. Ngược lại, con ở -1,5 SD nhưng tụt dần qua từng năm có khi đáng lo hơn một trẻ ở -2,1 SD mà luôn đi đều. Bài trẻ thấp bao nhiêu là bất thường phân tích kỹ hơn các ngưỡng này.

Đường kênh và tụt kênh: điều quan trọng nhất trên biểu đồ

Theo tổng quan của American Family Physician (AAFP 2015):

• Khoảng 6–18 tháng tuổi, trẻ có thể đổi làn lên hoặc xuống (bắt kịp hoặc chậm lại) cho tới khi về đúng kênh di truyền của mình. Đây thường là bình thường.
• Từ khoảng 2 tuổi, trẻ thường đi theo một kênh, dao động nằm gọn trong khoảng hai dải lớn của biểu đồ.

Vì vậy, tụt kênh — đường chiều cao của con cắt xuống qua từ 2 đường bách phân vị chính trở lên sau 2 tuổi — là một cờ đỏ cần đưa con đi khám, kể cả khi con vẫn chưa xuống dưới -2 SD.

Ví dụ minh hoạ (số giả định): bé A, nữ. Lúc 2 tuổi ở khoảng -0,3 SD, lúc 4 tuổi ở -1,1 SD, lúc 6 tuổi ở -1,9 SD. Từng con số riêng lẻ đều "trong vùng thường gặp", nhưng đường nối cho thấy con đang tụt khỏi kênh cũ. Bé B, cũng nữ, luôn ở khoảng -2,1 SD từ 2 đến 6 tuổi, bố mẹ đều thấp: đường đi đều, gợi ý thấp do gia đình hơn. Bé A cần được khám sớm hơn bé B, dù bé B có số đo thấp hơn.

AAFP khuyên tính tốc độ lớn từ hai lần đo cách nhau tối thiểu 3–6 tháng, tốt nhất 6–12 tháng. Xem cách tính ở bài tốc độ tăng trưởng của trẻ.

Đo đúng trước khi đọc biểu đồ

Vài điểm hay sai khi đo:

• Dưới 2 tuổi đo nằm (chiều dài), từ 2 tuổi đo đứng (chiều cao). Theo CDC, chiều cao đứng thấp hơn chiều dài nằm khoảng 0,8 cm. Đổi cách đo mà không biết điều này dễ tưởng con "tụt" ở mốc 2 tuổi.
• Từ 2 tuổi nên đo bằng thước gắn tường (AAFP 2015): bỏ giày, gót, mông, vai chạm tường, mắt nhìn thẳng, dùng ê-ke đặt vuông góc trên đỉnh đầu.
• Đo cùng giờ, cùng người đo, ghi ngày đo chính xác.
• Chọn đúng biểu đồ theo giới tính và theo bộ tuổi (0–5 hay 5–19).

Đọc chiều cao theo tuổi cùng BMI theo tuổi

Chiều cao theo tuổi cho biết con thấp hay cao; BMI theo tuổi cho biết con gầy hay thừa cân so với chiều cao đó. Với trẻ 5–19 tuổi, WHO dùng ngưỡng: trên +1 SD là thừa cân, trên +2 SD là béo phì, dưới -2 SD là gầy, dưới -3 SD là gầy nặng. Ở mốc 19 tuổi, +1 SD và +2 SD tương ứng BMI khoảng 25 và 30 của người lớn (WHO; de Onis 2007). CDC lưu ý không dùng BMI theo tuổi cho trẻ dưới 2 tuổi.

Đọc hai biểu đồ cùng nhau giúp gợi hướng: con thấp mà gầy, cân nặng tụt trước thường gợi ý vấn đề dinh dưỡng hoặc bệnh mạn tính; con thấp, lớn chậm dần mà cân nặng vẫn giữ hoặc tăng thì bác sĩ thường nghĩ thêm tới nguyên nhân nội tiết như thiếu hormone tăng trưởng hay suy giáp. Bài thấp còi do dinh dưỡng hay nội tiết giải thích kỹ hơn.

Khi nào cần đưa con đi khám

Khám và xét nghiệm nên thực hiện tại cơ sở y tế được cấp phép có chuyên khoa nhi hoặc nội tiết nhi. Bác sĩ xem lại toàn bộ đường cong, có thể chỉ định chụp tuổi xương, xét nghiệm máu; điều trị hormone chỉ khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định.

Song song với khám chuyên khoa, lộ trình đa mô thức 9well Growth 360° giúp bố mẹ đi từng bước: đánh giá đường cong, phối hợp chuyên khoa khi cần, dinh dưỡng, giấc ngủ, vận động, hỗ trợ tâm lý và đo lại theo mốc. Dinh dưỡng, giấc ngủ và vận động là phần hỗ trợ, không thay thế khám và điều trị.

Việc làm ngay hôm nay