Trẻ thấp còi do dinh dưỡng hay do nội tiết: cân nặng tụt trước hay chiều cao tụt trước?

Trẻ thấp còi do dinh dưỡng hay do nội tiết?

Manh mối rõ nhất là cân nặng hay chiều cao tụt trước. Thấp còi do dinh dưỡng thường làm con chậm lên cân, gầy đi trước, rồi chiều cao mới chậm theo; còn thiếu hormone tăng trưởng hay suy giáp làm chiều cao chậm trước trong khi cân nặng vẫn giữ, thậm chí con trông mũm mĩm (AAFP 2015). Nếu con đã ăn đủ, lên cân đều mà chiều cao vẫn không bắt kịp, cần khám nội tiết nhi.

Suy dinh dưỡng thể thấp còi là gì?

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trẻ bị thấp còi khi chiều cao theo tuổi thấp hơn −2 độ lệch chuẩn (−2SD) so với trung vị của chuẩn tăng trưởng WHO. Thấp còi là hậu quả của thiếu ăn và nhiễm bệnh lặp lại kéo dài, hình thành chủ yếu trong 1.000 ngày đầu đời và phần lớn khó đảo ngược (WHO, Global nutrition targets 2025: stunting policy brief). Năm 2018, thế giới có khoảng 149 triệu trẻ dưới 5 tuổi thấp còi, tức 21,9% (WHO).

WHO phân biệt ba thể: thấp còi (chiều cao theo tuổi thấp), gầy còm (cân nặng theo chiều cao thấp, thường do sụt cân gần đây) và nhẹ cân (cân nặng theo tuổi thấp). Một trẻ có thể mắc cùng lúc nhiều thể.

Thấp còi ở Việt Nam hiện nay

Theo Tổng điều tra Dinh dưỡng 2019–2020 do Bộ Y tế và Viện Dinh dưỡng Quốc gia công bố, tỷ lệ thấp còi ở trẻ dưới 5 tuổi là 19,6%, ở nhóm 5–19 tuổi là 14,8% (giảm từ 23,4% năm 2010) (Vietnam News; Vietnamplus). Số liệu Viện Dinh dưỡng năm 2022 cho thấy tỷ lệ chung là 18,9%, nhưng ở trẻ dân tộc thiểu số vẫn ở mức 31,4% (VOV, 12/2023). Nghĩa là cứ khoảng 5 trẻ dưới 5 tuổi thì có 1 trẻ thấp còi, phần lớn vì nguyên nhân dinh dưỡng – bệnh tật, không phải nội tiết.

Ngược lại, thiếu hormone tăng trưởng hiếm hơn nhiều (xem bài thiếu hormone tăng trưởng). Vì vậy bác sĩ thường hỏi kỹ ăn uống, bệnh tật trước khi nghĩ tới nội tiết.

Cân nặng tụt trước hay chiều cao tụt trước?

Bảng dưới tóm tắt khác biệt thường gặp. Đây là gợi ý ban đầu, không thay chẩn đoán của bác sĩ:

Nguồn: Barstow & Rerucha, American Family Physician 2015; Lifshitz, J Clin Res Pediatr Endocrinol 2009; Legacy Health — Growth, Short Stature and Failure to Thrive Co-Management Guideline; Tổng điều tra Dinh dưỡng 2019–2020 (qua Vietnam News).

AAFP viết: trẻ thấp mà nhẹ cân gợi ý bệnh toàn thân hoặc suy dinh dưỡng; trẻ thấp mà thừa cân gợi ý bệnh nội tiết. Với thiếu dinh dưỡng, "sụt cân xảy ra trước giảm chiều cao"; còn thiếu hormone tăng trưởng thường "giữ hoặc tăng cân nặng theo tuổi" (Barstow & Rerucha, AAFP 2015). Hướng dẫn phối hợp của bệnh viện nhi Legacy Health cũng ghi: khi cân nặng chậm trước, cần giải quyết cân nặng trước; khi chiều cao chậm trước, cần đánh giá tăng trưởng thêm.

Lưu ý một bẫy: ở trẻ thiếu ăn kéo dài, chiều cao cũng chậm theo, nên chỉ số cân nặng theo chiều cao có thể trông "bình thường". Tổng quan của Lifshitz chỉ ra điều quan trọng là cân nặng thấp hơn mức con lẽ ra đạt được theo đường cũ của mình (Lifshitz 2009). Vì thế cần xem cả đường cân nặng và chiều cao qua nhiều tháng, không chỉ một lần đo.

Đọc thêm trong cụm: Trẻ sinh nhỏ so với tuổi thai (SGA): con sinh nhẹ cân có thấp không, mốc nào cần đi khám; Hội chứng Silver-Russell: trẻ sinh nhẹ cân, đầu to tương đối — dấu hiệu, chẩn đoán và hướng điều trị.

Biếng ăn kéo dài: khi nào là dinh dưỡng, khi nào cần nghĩ khác?

Biếng ăn kéo dài kèm chậm lên cân là nguyên nhân thường gặp của thấp còi. Nhưng biếng ăn đôi khi là triệu chứng của bệnh khác: bệnh đường ruột, nhiễm trùng tái diễn, bệnh mạn tính. AAFP lưu ý bệnh celiac có thể chỉ biểu hiện bằng thấp bé, và bệnh toàn thân thường làm cả cân nặng lẫn chiều cao cùng thấp (AAFP 2015).

Thiếu ăn còn làm giảm IGF-1, chất trung gian chính của hormone tăng trưởng (Lifshitz 2009). Vì vậy một kết quả xét nghiệm IGF-1 thấp ở trẻ gầy, ăn kém chưa đủ để kết luận thiếu hormone; bác sĩ sẽ đọc kết quả cùng tình trạng dinh dưỡng, có khi cần cải thiện ăn uống rồi đánh giá lại.

Ăn đủ mà vẫn không bắt kịp: lúc cần khám nội tiết

Khi được ăn đủ trở lại, trẻ thấp còi do dinh dưỡng thường lớn bù (Lifshitz 2009). Nếu sau một thời gian ăn uống tốt, cân nặng đã lên đều mà tốc độ lớn chiều cao vẫn chậm, đường chiều cao vẫn tụt, thì khả năng cao nguyên nhân không nằm ở bữa ăn. Lúc đó con cần được khám nội tiết nhi để tìm thiếu hormone tăng trưởng, suy giáp hay nguyên nhân khác — xem tổng quan ở bài trẻ chậm lớn.

Bác sĩ thường đánh giá biểu đồ tăng trưởng, tuổi xương, xét nghiệm máu cơ bản, chức năng tuyến giáp và IGF-1 khi cần. Khám và xét nghiệm nên thực hiện tại cơ sở y tế được cấp phép; điều trị hormone chỉ khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định. Với thấp còi do dinh dưỡng, hướng xử trí chính là cải thiện bữa ăn và điều trị bệnh kèm theo — xem dinh dưỡng cho trẻ chậm lớn. Sản phẩm dinh dưỡng chỉ hỗ trợ, không thay thế việc khám.

Khi nào cần đưa con đi khám?

Việc làm ngay hôm nay