Con thấp có cần tiêm hormone tăng trưởng như Messi không? Ba kiểu thấp thường gặp và cách phân biệt

Vì sao câu chuyện Messi khiến nhiều cha mẹ lo lắng?

Câu chuyện Messi tiêm hormone tăng trưởng rất truyền cảm hứng: một cậu bé nhỏ con được phát hiện bệnh, điều trị và trở thành cầu thủ vĩ đại. Nhưng nó cũng khiến nhiều phụ huynh có con thấp tự hỏi: "Con mình có giống Messi không? Có nên đi tiêm không?"

Xem ảnh và tư liệu về Messi trên báo chí quốc tế: Goal · CNN Brasil · beIN Sports.

Câu trả lời ngắn: phần lớn trẻ thấp không giống Messi. Thiếu hormone tăng trưởng là rối loạn hiếm, gặp ở khoảng 1/4.000 đến 1/10.000 trẻ. Trong khi đó, thấp do gia đình và chậm dậy thì thể tạng là hai lý do thường gặp nhất khiến một đứa trẻ thấp hơn bạn bè, và thường không cần tiêm gì.

Ba kiểu thấp thường gặp

1. Thấp do gia đình. Bố, mẹ hoặc cả hai thấp. Con sinh ra bình thường, rồi lớn đều đặn dọc theo một kênh thấp (ví dụ quanh bách phân vị 5–15), tốc độ lớn mỗi năm bình thường, tuổi xương bằng tuổi thật. Chiều cao trưởng thành gần với chiều cao di truyền từ bố mẹ. Thường không cần điều trị. Đọc thêm: thấp lùn do gia đình.

2. Chậm dậy thì thể tạng (chậm lớn thể tạng). Con lớn bình thường thời nhỏ, nhưng khi bạn bè bước vào dậy thì và lớn vọt, con chưa dậy thì nên tụt lại. Tuổi xương thường chậm hơn tuổi thật, nghĩa là sụn tăng trưởng còn mở lâu hơn. Con dậy thì muộn và lớn bù muộn, nhiều trẻ đạt chiều cao trưởng thành bình thường. Gia đình thường có người từng "dậy thì muộn". Phần lớn chỉ cần theo dõi; một số trường hợp bác sĩ cân nhắc hỗ trợ dậy thì.

3. Thiếu hormone tăng trưởng, như trường hợp của Messi. Con lớn chậm kéo dài, tụt dần qua các đường bách phân vị, thường kèm những dấu hiệu như trông "trẻ hơn tuổi", mặt bầu, mỡ bụng tròn, răng thay chậm. Cần xét nghiệm để chẩn đoán: đo IGF-1, chụp tuổi xương và thường làm nghiệm pháp kích thích GH. Nếu xác định thiếu, điều trị bằng tiêm hormone tăng trưởng có thể được chỉ định. Xem thêm: thiếu hormone tăng trưởng.

Ngoài ba kiểu trên còn những nguyên nhân ít gặp hơn: bệnh mạn tính, suy dinh dưỡng, suy giáp, hội chứng di truyền như Turner, hoặc trẻ sinh nhỏ so với tuổi thai không bắt kịp. Vì vậy chẩn đoán phải do bác sĩ chuyên khoa thực hiện.

Phân biệt nhanh: con thuộc kiểu nào?

Ba câu hỏi giúp anh chị định hướng trước khi đi khám:

• Con có lớn đều không? Lớn đều theo một kênh, dù kênh thấp, thường nghiêng về thấp do gia đình. Tụt kênh dần là tín hiệu cần khám.
• Bố mẹ cao bao nhiêu, có ai dậy thì muộn không? Con thấp gần với "đường của gia đình" thì ít đáng lo hơn con thấp hơn hẳn so với bố mẹ.
• Con có dấu hiệu đi kèm không? Trông trẻ hơn tuổi, răng thay chậm, mệt mỏi, đau đầu, nhìn mờ, uống và tiểu nhiều bất thường là lý do cần khám sớm.

Khi nào nên đưa con đi khám nội tiết nhi?

Chỉ cần một trong các dấu hiệu sau là nên đi khám: chiều cao dưới bách phân vị 3; từ 4 tuổi đến trước dậy thì mà lớn dưới 4 cm mỗi năm; tụt kênh rõ; thấp hơn nhiều so với chiều cao di truyền; trông "trẻ hơn tuổi"; dậy thì quá sớm, hoặc bé trai 14 tuổi, bé gái 13 tuổi mà chưa có dấu hiệu dậy thì.

Đi khám, bác sĩ sẽ làm gì?

Bác sĩ thường bắt đầu bằng đo chiều cao chuẩn, xem lại các số đo cũ để tính tốc độ lớn, hỏi chiều cao và tuổi dậy thì của bố mẹ, khám dấu hiệu dậy thì. Sau đó có thể chụp X-quang bàn tay để xác định tuổi xương, xét nghiệm máu (chức năng tuyến giáp, IGF-1 và các xét nghiệm loại trừ bệnh khác). Chỉ khi nghi ngờ thiếu hormone, bác sĩ mới làm nghiệm pháp kích thích. Không có chẩn đoán thì không có chỉ định tiêm.

"Không thiếu hormone thì tiêm để cao hơn được không?"

Đây là câu hỏi nhiều phụ huynh đặt ra sau khi đọc chuyện Messi. Bác sĩ từng điều trị cho Messi trả lời rõ: điều trị chỉ bù phần cơ thể thiếu; một đứa trẻ phát triển bình thường dù tiêm thêm cũng không thể cao vượt trội. Ở trẻ không thiếu hormone, nghiên cứu cho thấy lợi ích thường nhỏ, không chắc chắn, trong khi trẻ phải tiêm gần như mỗi ngày nhiều năm, chi phí lớn và có tác dụng phụ cần theo dõi. Quyết định này phải do bác sĩ nội tiết nhi đưa ra cùng gia đình, dựa trên chỉ định được công nhận.

Việc làm ngay

Cách đo chiều cao tại nhà cho chính xác: buổi sáng, bỏ giày, gót chân, mông, lưng và đầu áp tường; đặt cuốn sách vuông góc trên đỉnh đầu, đánh dấu, đo 3 lần lấy trung bình và ghi ngày.

• Tìm lại các số đo cũ (sổ khám, học bạ) và nhập vào sổ theo dõi tăng trưởng để xem con đang giữ kênh hay tụt kênh.
• Làm kiểm tra chiều cao 3 phút và tính chiều cao dự kiến từ chiều cao bố mẹ.
• Nếu có dấu hiệu ở mục trên, đặt lịch khám nội tiết nhi tại cơ sở y tế được cấp phép và mang theo các số đo cũ.