Nghiệm pháp kích thích hormone tăng trưởng: vì sao cần, làm thế nào và đọc kết quả ra sao?

Vì sao không đo hormone tăng trưởng bằng một lần lấy máu?

Hormone tăng trưởng (GH) không được tiết đều mà tiết theo từng đợt, chủ yếu sau khi trẻ ngủ say. Giữa các đợt, nồng độ GH trong máu thường thấp đến mức không đo được — kể cả ở trẻ hoàn toàn khoẻ mạnh. Vì vậy MSD Manual nhận định một mẫu máu lấy ngẫu nhiên gần như không có giá trị để chẩn đoán thiếu hormone tăng trưởng.

Nghiệm pháp kích thích hormone tăng trưởng giải quyết vấn đề này: bác sĩ dùng một loại thuốc kích thích trong bệnh viện để "đánh thức" tuyến yên, rồi lấy máu ở nhiều mốc giờ để bắt được đỉnh GH cao nhất mà tuyến yên của con có thể tiết ra.

Nghiệm pháp kích thích: các con số bố mẹ cần biết

Nguồn: MSD Manual Professional — Growth Hormone Deficiency in Children; MedlinePlus (NIH) — Growth hormone stimulation test; Grimberg và cộng sự, Horm Res Paediatr 2016.

Khi nào bác sĩ chỉ định nghiệm pháp?

Nghiệm pháp không phải là bước đầu tiên. Trước đó, bác sĩ cần thấy con có đường tăng trưởng thật sự bất thường qua nhiều lần đo, và đã loại trừ các nguyên nhân thường gặp hơn. Theo MSD Manual, các mốc khiến bác sĩ đánh giá sâu gồm:

• Chiều cao thấp hơn trung bình từ 3 độ lệch chuẩn trở lên, hoặc thấp hơn chiều cao di truyền từ bố mẹ từ 1,5 độ lệch chuẩn trở lên.
• Tốc độ lớn chậm: dưới 6 cm/năm trước 4 tuổi, dưới 5 cm/năm ở tuổi 4–8, dưới 4 cm/năm trước dậy thì (xem tốc độ tăng trưởng của trẻ).
• Có dấu hiệu gợi ý khác: thiếu nhiều hormone tuyến yên, hạ đường huyết thời sơ sinh, tổn thương vùng não.

Trước nghiệm pháp, con thường đã được xét nghiệm IGF-1, chụp X-quang bàn tay trái để xem tuổi xương, kiểm tra tuyến giáp và loại trừ thiếu dinh dưỡng, bệnh tiêu hoá kém hấp thu. Nếu chưa rõ con có thấp thật không, hãy đọc trẻ thấp bao nhiêu là bất thường.

Vì sao thường phải làm 2 nghiệm pháp?

MSD Manual mô tả nghiệm pháp là thử nghiệm không sinh lý và khó lặp lại: cùng một trẻ, làm hai lần có thể ra hai kết quả khác nhau. Một trẻ bình thường hoàn toàn có thể "trượt" một nghiệm pháp.

Vì thế, chẩn đoán thường đòi hỏi hai nghiệm pháp với hai loại thuốc khác nhau đều cho đỉnh GH thấp. Hướng dẫn của Hiệp hội Nội tiết Nhi khoa Hoa Kỳ (Grimberg 2016) nhấn mạnh thêm: chẩn đoán thiếu hormone tăng trưởng không dựa riêng vào nghiệm pháp mà phải đặt cạnh đường tăng trưởng, IGF-1 và tuổi xương. Một số trường hợp đặc biệt — ví dụ trẻ đã có tổn thương vùng tuyến yên hoặc thiếu nhiều hormone — bác sĩ có thể chỉ cần một nghiệm pháp.

Một buổi làm nghiệm pháp diễn ra thế nào?

1. Tối hôm trước: con nhịn ăn theo đúng giờ cơ sở y tế dặn. Thức ăn có thể làm sai kết quả. Hỏi trước về các thuốc con đang dùng vì một số thuốc ảnh hưởng tới kết quả.
2. Sáng sớm: con được cân, đo chiều cao, rồi đặt một đường truyền nhỏ ở mu bàn tay hoặc khuỷu tay. Chỉ chọc kim một lần, các mẫu sau lấy qua đường truyền này.
3. Mẫu nền: lấy máu trước khi dùng thuốc.
4. Dùng thuốc kích thích do bác sĩ chỉ định, dùng trong bệnh viện.
5. Lấy máu theo mốc giờ trong vài giờ tiếp theo. Con có thể ngồi ghế ngả, đọc sách.
6. Theo dõi sát: nhân viên y tế đo đường huyết, mạch, huyết áp trong suốt buổi, vì một số thuốc kích thích có thể gây hạ đường huyết, buồn nôn, mệt hoặc buồn ngủ.
7. Kết thúc: rút đường truyền, con được ăn uống, nghỉ ngơi và thường về trong ngày.

"Priming" hormone giới tính là gì?

Ở trẻ đã gần tuổi dậy thì nhưng chưa dậy thì, lượng hormone giới tính trong máu còn thấp, khiến tuyến yên phản ứng yếu hơn. Kết quả là nhiều trẻ chỉ chậm lớn thể tạng — sẽ dậy thì muộn và lớn bình thường — lại có đỉnh GH thấp và dễ bị chẩn đoán nhầm.

Một tổng quan hệ thống năm 2023 trích nghiên cứu của Marin và cộng sự: ở trẻ chiều cao bình thường đang ở giai đoạn đầu dậy thì, 44% sẽ bị xếp vào nhóm "thiếu GH" nếu làm nghiệm pháp không priming. "Priming" là cho con dùng một lượng nhỏ hormone giới tính theo đơn của bác sĩ trong vài ngày trước nghiệm pháp, để tuyến yên phản ứng gần với thực tế hơn. Grimberg 2016 khuyến nghị cân nhắc priming ở bé trai trên 11 tuổi và bé gái trên 10 tuổi chưa dậy thì. Vấn đề này còn được bàn luận, nên quyết định thuộc về bác sĩ nội tiết nhi.

Đọc kết quả: vì sao ngưỡng không cố định?

Theo MedlinePlus, đỉnh GH từ 10 ng/mL trở lên được xem là bình thường, 5–10 ng/mL là vùng chưa kết luận được, dưới 5 ng/mL gợi ý dự trữ GH giảm. Nhưng MSD Manual gọi các mốc này là "có phần tuỳ ý": một số nơi dùng ngưỡng 7 ng/mL, và kết quả còn phụ thuộc vào loại xét nghiệm mỗi phòng xét nghiệm sử dụng cũng như hướng dẫn chuyên môn đang áp dụng.

Vì vậy, hãy hỏi bác sĩ kết quả này đặt cạnh đường tăng trưởng, IGF-1 và tuổi xương của con thì nói lên điều gì. Tìm hiểu bức tranh đầy đủ trong bài thiếu hormone tăng trưởng.

Sau nghiệm pháp: khi nào cần chụp MRI?

MRI vùng tuyến yên – dưới đồi chỉ làm khi bác sĩ chỉ định, thường sau khi nghiệm pháp và các dữ liệu khác gợi ý con thiếu hormone tăng trưởng. Mục đích là tìm nguyên nhân cấu trúc. MSD Manual lưu ý tỷ lệ phát hiện bất thường thấp ở trẻ chỉ thiếu GH đơn thuần, trừ khi đỉnh GH rất thấp (dưới 3 ng/mL). Điều trị bằng hormone chỉ bắt đầu khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định, tại cơ sở y tế được cấp phép.

Chuẩn bị cho con trước buổi làm

• Nói thật, nói đơn giản: "Con sẽ bị chọc kim một lần ở tay, sau đó cô y tá lấy máu qua ống nhỏ, con không phải chọc thêm."
• Mặc áo tay rộng, mang chăn mỏng, sách, máy tính bảng hoặc đồ chơi yêu thích.
• Mang toàn bộ số đo cũ có ngày, kết quả xét nghiệm trước đó và danh sách thuốc con đang dùng.
• Ngồi cạnh con suốt buổi; báo ngay nhân viên y tế nếu con lả, vã mồ hôi, run tay hoặc khó đánh thức.

Khi nào cần đi khám

Việc làm ngay hôm nay