Tiêm hormone tăng trưởng cho trẻ: ai được chỉ định, theo dõi và tác dụng phụ

Tiêm hormone tăng trưởng là gì?

Tiêm hormone tăng trưởng là cách điều trị bổ sung hormone tăng trưởng (GH) do phòng thí nghiệm sản xuất, giống với hormone tuyến yên của con tự tiết ra. Thuốc được tiêm dưới da, phần lớn là mỗi ngày một lần tại nhà; cũng đã có dạng tiêm mỗi tuần một lần (MSD Manual). Điều trị thường kéo dài nhiều năm, thường tới khi con gần hết lớn.

Đây không phải "thuốc cho con cao thêm" dành cho mọi trẻ thấp. Hormone tăng trưởng chỉ có ích rõ ràng ở một số bệnh đã được chẩn đoán, và chỉ nên dùng khi bác sĩ chuyên khoa nội tiết nhi có chỉ định, tại cơ sở y tế được cấp phép. Kết quả khác nhau theo nguyên nhân thấp lùn và tuổi con bắt đầu điều trị.

Những trường hợp được chỉ định

Tại Mỹ, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) công nhận 8 chỉ định dùng hormone tăng trưởng cho trẻ em. MSD Manual và American Family Physician nêu danh sách tương tự:

Nguồn: Clinical Indications for Growth Hormone Therapy, Adv Pediatr 2022; MSD Manual Professional; Barstow & Rerucha, American Family Physician 2015. Danh sách chỉ định ở mỗi quốc gia có thể khác nhau.

Hướng dẫn của Hội Nội tiết Nhi khoa Hoa Kỳ (PES, Grimberg 2016) gọi thấp không rõ nguyên nhân là "chỉ định còn gây tranh cãi". Nói cách khác, con thấp hơn bạn chưa phải là lý do để tiêm.

Vì sao phải có chẩn đoán trước khi tiêm?

Trẻ thấp có rất nhiều nguyên nhân: thấp do gia đình, chậm lớn thể tạng, thiếu dinh dưỡng, suy giáp, bệnh tiêu hoá, bệnh thận, hội chứng di truyền. Mỗi nguyên nhân có cách xử lý riêng. Tiêm hormone cho một trẻ thực ra bị suy giáp hoặc kém hấp thu là bỏ qua bệnh thật.

Bác sĩ thường cần:

• Chuỗi số đo chiều cao có ngày để tính tốc độ lớn (xem tốc độ tăng trưởng của trẻ).
• Chụp X-quang bàn tay để đọc tuổi xương.
• Xét nghiệm máu: IGF-1, chức năng tuyến giáp và các xét nghiệm loại trừ bệnh khác.
• Nghiệm pháp kích thích GH khi nghi thiếu hormone; PES khuyến cáo không dựa vào riêng kết quả nghiệm pháp này để chẩn đoán.
• Xét nghiệm nhiễm sắc thể ở bé gái thấp không rõ lý do, chụp MRI tuyến yên khi có chỉ định.

Đọc thêm về dấu hiệu và cách chẩn đoán trong bài thiếu hormone tăng trưởng.

Theo dõi trong quá trình điều trị

Điều trị hormone không phải tiêm rồi chờ. Phần lớn bác sĩ nội tiết nhi hẹn khám lại, đo chiều cao và điều chỉnh liều mỗi 3–6 tháng (Turner Syndrome Foundation). Mỗi lần tái khám thường gồm:

• Đo chiều cao và tính tốc độ lớn: đây là thước đo chính xem con có đáp ứng không.
• IGF-1: MSD Manual nêu có thể kiểm tra 4–6 tuần sau khi bắt đầu hoặc đổi liều. PES gợi ý dùng IGF-1 để theo dõi việc tiêm có đều không và giảm liều nếu IGF-1 vượt mức bình thường.
• Tuổi xương: chụp lại định kỳ để xem sụn tăng trưởng còn mở bao lâu.
• Hỏi bệnh và khám: PES khuyến cáo hỏi và khám ở mọi lần tái khám để phát hiện tác dụng phụ.

Tác dụng phụ cần biết

Theo MSD Manual, tác dụng phụ của hormone tăng trưởng ít gặp. Hướng dẫn PES 2016 khuyến cáo theo dõi ba vấn đề chính ở mọi trẻ đang điều trị, và theo dõi đường huyết ở trẻ có nguy cơ đái tháo đường:

Nguồn: Grimberg A và cs., Horm Res Paediatr 2016 (PES); MSD Manual Professional; MedlinePlus (NIH).

Khi nào dừng điều trị?

PES khuyến cáo mạnh không tiếp tục liều trẻ em khi tốc độ lớn đã dưới 2–2,5 cm/năm, tức là sụn tăng trưởng gần đóng. MSD Manual cũng nêu điều trị kéo dài tới khi đạt chiều cao chấp nhận được hoặc tốc độ lớn xuống dưới mức này. Bác sĩ có thể quyết định dừng sớm hơn tuỳ từng trẻ, ví dụ khi con không đáp ứng. Một số trẻ thiếu hormone nặng cần được đánh giá lại khi trưởng thành.

Vì sao càng phát hiện sớm càng tốt?

Hormone tăng trưởng chỉ có tác dụng khi sụn tăng trưởng ở đầu xương còn mở. MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ) viết: điều trị càng sớm, con càng có cơ hội đạt chiều cao trưởng thành gần bình thường. Phát hiện muộn ở tuổi dậy thì nghĩa là quãng thời gian còn lại để lớn đã ngắn. Vì vậy việc quan trọng nhất của cha mẹ là đo đều và đưa con đi khám sớm khi con lớn chậm, không chờ "dậy thì sẽ cao vọt".

Nguy cơ khi tự mua, tự tiêm

Hormone tăng trưởng là thuốc kê đơn. Tự mua qua mạng hoặc tiêm theo lời người quen có nhiều rủi ro:

• Bỏ sót bệnh thật: suy giáp, bệnh thận, hội chứng Turner, u vùng tuyến yên đều cần xử lý riêng.
• Không ai theo dõi tác dụng phụ: đau đầu, đi khập khiễng, vẹo cột sống có thể bị bỏ qua.
• Không biết hàng thật, giả: thuốc cần bảo quản lạnh đúng cách; nguồn trôi nổi không kiểm soát được.
• Tốn kém mà có thể không có ích: trẻ thấp do gia đình hoặc chậm lớn thể tạng thường không cần điều trị.

Khi nào cần đưa con đi khám?

Xem ngưỡng cụ thể trong bài trẻ thấp bao nhiêu là bất thường.

Việc làm ngay hôm nay