Trẻ dùng corticoid lâu có chậm lớn không? Corticoid uống, tiêm và thuốc xịt hen

Trẻ dùng corticoid lâu có chậm lớn không?

Có thể, nhưng mức độ khác hẳn nhau tuỳ đường dùng. Corticoid đường uống hoặc tiêm dùng kéo dài, liều cao có thể làm trẻ chậm lớn rõ rệt; corticoid dạng hít trị hen chỉ làm chậm lớn nhẹ, chủ yếu trong 1–2 năm đầu, và nghiên cứu CAMP ghi nhận chiều cao trưởng thành thấp hơn trung bình khoảng 1,2 cm (Kelly, NEJM 2012). Hen nặng không được kiểm soát cũng làm con chậm lớn, nên bố mẹ tuyệt đối không tự ngưng thuốc; việc cần làm là đo chiều cao định kỳ và trao đổi với bác sĩ.

Corticoid là nhóm thuốc chống viêm mạnh, cần cho hen, dị ứng nặng, hội chứng thận hư, bệnh viêm ruột hay bệnh khớp; khoảng 10% trẻ em cần dùng corticoid ở một thời điểm nào đó (Wood, J Endocrinol 2018).

Corticoid uống, tiêm và dạng hít ảnh hưởng chiều cao khác nhau thế nào?

Nguồn: Zhang L, Prietsch SOM, Ducharme FM, Cochrane Database Syst Rev 2014; Kuzik BA, Paediatr Child Health 2015; Kelly HW và cộng sự, NEJM 2012; Zhang L, Lasmar LB, Castro-Rodriguez JA, J Pediatr (Rio J) 2019 (dẫn Hauspie 1977); Wood CL và cộng sự, J Endocrinol 2018.

Số liệu từ các nhóm và thiết kế khác nhau, chỉ để so mức độ, không dự đoán cho riêng con.

Vì sao corticoid ảnh hưởng chiều cao?

Trẻ cao lên nhờ sụn tăng trưởng ở hai đầu xương dài, được điều khiển chủ yếu bởi trục hormone tăng trưởng (GH) và IGF-1. Corticoid toàn thân (uống, tiêm) liều cao, kéo dài tác động ở nhiều tầng (Wood 2018; Hua, Front Endocrinol 2023):

• Ức chế tiết hormone tăng trưởng từ tuyến yên, làm giảm các đợt tiết GH theo nhịp.
• Giảm tác dụng của IGF-1 ngay tại sụn tăng trưởng: giảm tạo IGF-1 tại chỗ và cản tín hiệu của GH, IGF-1 lên tế bào sụn.
• Tác động trực tiếp lên tế bào sụn: giảm sinh sản, tăng chết theo chương trình và giảm tạo mạch máu cần cho quá trình hoá xương.

Mức chậm lớn phụ thuộc liều và thời gian dùng. Sau khi ngưng theo chỉ định, trẻ có thể lớn bắt kịp, nhưng dùng càng lâu thì khả năng bắt kịp có thể càng giảm (Wood 2018). Corticoid dạng hít đi thẳng vào phổi với lượng nhỏ hơn nhiều nên ảnh hưởng toàn thân thấp hơn hẳn. Khi bệnh cho phép, bác sĩ ưu tiên dùng tại chỗ, ngắn ngày, liều thấp hoặc cách ngày vì ít ảnh hưởng tăng trưởng hơn dùng hằng ngày (Hua 2023). Trên biểu đồ, chậm lớn do thuốc có thể trông giống thiếu hormone tăng trưởng, nên số đo đều đặn là dữ liệu quan trọng nhất.

Thuốc xịt hen có làm trẻ thấp không?

• Nghiên cứu CAMP (Kelly, NEJM 2012) theo dõi 943 trẻ hen từ 5–12 tuổi tới tuổi trưởng thành: nhóm dùng corticoid dạng hít liên tục khoảng 4 năm thấp hơn nhóm giả dược khoảng 1,2 cm. Phần chậm lớn xảy ra chủ yếu trong 2 năm đầu rồi giữ nguyên, không tăng dần.
• Tổng quan Cochrane (Zhang 2014, 25 thử nghiệm): năm đầu chậm hơn khoảng 0,48 cm; năm thứ hai khác biệt không còn ý nghĩa thống kê. Mức ảnh hưởng khác nhau giữa các thuốc trong nhóm.
• Liều có ý nghĩa: liều cao hơn làm chậm lớn hơn liều thấp khoảng 0,2 cm mỗi năm, nên dùng liều thấp nhất có hiệu quả (Kuzik 2015).

Các tác giả CAMP nhấn mạnh mức giảm này phải được cân nhắc cùng lợi ích đã được chứng minh của corticoid dạng hít trong kiểm soát hen dai dẳng. Tổng quan năm 2019 kết luận lo ngại về chiều cao không phải lý do để trì hoãn điều trị (Zhang, J Pediatr 2019).

Hen nặng không kiểm soát cũng làm con chậm lớn

Nhiều bố mẹ nghĩ "bỏ thuốc là con sẽ cao". Thực tế ngược lại: hen nặng hoặc không kiểm soát có thể tự nó làm chậm lớn tạm thời, chủ yếu qua dậy thì muộn. Zhang (2019) dẫn một nghiên cứu trên 531 bé trai hen: lớn vọt dậy thì muộn khoảng 1,3 năm, nhưng chiều cao sau 19 tuổi vẫn bình thường. Trẻ hen nặng còn dễ phải dùng corticoid đường uống nhiều đợt, loại ảnh hưởng tăng trưởng mạnh hơn dạng hít.

Tuyệt đối không tự ngưng hoặc tự giảm corticoid của con, dù dạng hít hay đường uống; ngưng corticoid đường uống đột ngột sau thời gian dài có thể nguy hiểm. Hãy mang số đo tới buổi tái khám và hỏi bác sĩ liều hiện tại đã là liều thấp nhất có hiệu quả do bác sĩ chỉnh chưa. Các bệnh mạn tính khác gây chậm lớn có ở bài chậm lớn do bệnh mạn tính.

Theo dõi chiều cao khi con dùng corticoid kéo dài

Tổng quan năm 2019 khuyến nghị theo dõi chiều cao đều đặn khi trẻ dùng corticoid dạng hít (Zhang 2019). Muốn tính tốc độ tăng trưởng tin cậy cần hai lần đo cách nhau ít nhất 3–6 tháng, tốt nhất 6–12 tháng (AAFP 2015).

1. Đo mỗi 3–6 tháng trong suốt thời gian con dùng corticoid kéo dài, cùng thước, cùng giờ trong ngày, bỏ giày.
2. Lập sổ theo dõi: ngày đo, chiều cao, cân nặng, dạng corticoid, thời gian dùng, số đợt corticoid đường uống trong năm.
3. Mang sổ khi tái khám hô hấp hoặc dị ứng để bác sĩ thấy cùng lúc mức kiểm soát bệnh và đường tăng trưởng.
4. So với mốc: từ 5 tuổi tới trước dậy thì, trẻ thường lớn 5–6 cm mỗi năm (AAFP 2015).

Khi nào cần khám nội tiết nhi?

Bác sĩ nội tiết nhi có thể chỉ định chụp tuổi xương, xét nghiệm IGF-1 hoặc xét nghiệm khác để tách ảnh hưởng của thuốc, của bệnh nền và nguyên nhân nội tiết, tại cơ sở y tế được cấp phép. Quyết định đổi thuốc hay chỉnh liều luôn thuộc về bác sĩ điều trị bệnh nền.

Hướng đi cụ thể cho bố mẹ

Mục tiêu là kiểm soát bệnh tốt bằng liều thấp nhất có hiệu quả và phát hiện sớm nếu đường tăng trưởng chậm lại. Dinh dưỡng đủ năng lượng và đạm, ngủ đủ, vận động phù hợp với bệnh hỗ trợ con đạt tiềm năng tăng trưởng, không thay thế điều trị. Nếu con đã lớn chậm, xem các bước đánh giá ở bài trẻ chậm lớn.

Song song với điều trị chuyên khoa, lộ trình đa mô thức 9well Growth 360° giúp bố mẹ đánh giá đường tăng trưởng, phối hợp chuyên khoa, dinh dưỡng, giấc ngủ, vận động, tâm lý và đo lại theo mốc 3–6 tháng. Bắt đầu bằng Kiểm tra 3 phút.

Việc làm ngay hôm nay