Hội chứng Noonan là gì? Ảnh hưởng chiều cao, tim mạch và khả năng di truyền

Hội chứng Noonan là gì?

Hội chứng Noonan là một bệnh di truyền gặp ở khoảng 1/1.000–1/2.500 trẻ, gây tầm vóc thấp, nét mặt đặc trưng và bệnh tim bẩm sinh, hay gặp nhất là hẹp van động mạch phổi. Bệnh gặp ở cả bé trai và bé gái, phần lớn trẻ có trí tuệ bình thường. Khoảng 50–70% người mắc có tầm vóc thấp; trẻ thường sinh ra với chiều dài bình thường rồi lớn chậm dần (MedlinePlus Genetics; Romano, Pediatrics 2010).

Noonan không phải bệnh xương như loạn sản sụn: tay chân và thân vẫn cân đối, nhưng toàn bộ cơ thể lớn chậm. Đây là một trong các nguyên nhân di truyền của tầm vóc thấp mà hormone tăng trưởng có chỉ định chính thức. Bức tranh chung về các dạng tầm vóc thấp do bệnh lý có ở trang bệnh lùn.

Nguyên nhân: các gen của đường tín hiệu RAS/MAPK

Hội chứng Noonan do biến thể ở một trong nhiều gen điều khiển đường tín hiệu RAS/MAPK, con đường giúp tế bào nhận lệnh lớn lên và phân chia. Theo MedlinePlus Genetics:

• PTPN11: khoảng một nửa số trường hợp.
• SOS1: thêm 10–15%; RAF1 và RIT1: mỗi gen khoảng 5%.
• KRAS, BRAF, LZTR1 và một số gen khác: mỗi gen một số ít trường hợp.
• Khoảng 15–20% chưa tìm được gen gây bệnh, nên xét nghiệm gen âm tính chưa loại trừ Noonan.

Biết gen nào bị ảnh hưởng có ích thực tế: trẻ mang biến thể RAF1 có tỉ lệ bệnh cơ tim phì đại 80–95%, cao hơn hẳn mức chung khoảng 20% (Romano 2010).

Dấu hiệu hội chứng Noonan

Nét mặt thường rõ nhất ở tuổi nhũ nhi và mẫu giáo, nhạt dần khi trưởng thành:

• Mặt: hai mắt cách xa, mí mắt sụp, tai thấp và xoay ra sau, rãnh nhân trung sâu, hàm dưới nhỏ.
• Cổ, ngực: cổ ngắn, có thể có nếp da cổ, chân tóc gáy thấp; ngực lõm hoặc nhô.
• Tim: hơn 80% có bất thường tim mạch; hẹp van động mạch phổi hay gặp nhất, bệnh cơ tim phì đại khoảng 20% (Romano 2010).
• Máu: dễ bầm, chảy máu cam, chảy máu kéo dài; rối loạn đông máu gặp ở 30–65%.
• Bé trai: tinh hoàn ẩn tới 80%; dậy thì muộn ở cả hai giới.
• Bú, ăn: khoảng 75% nhũ nhi khó bú, nôn trớ, chậm tăng cân.

Các dấu hiệu khá giống hội chứng Turner (cổ có nếp da, thấp, tim bẩm sinh), nhưng Turner chỉ gặp ở bé gái và do nhiễm sắc thể X — xem hội chứng Turner và chiều cao.

Hội chứng Noonan và chiều cao

Tầm vóc thấp ở trẻ Noonan có một kiểu khá riêng: cân nặng và chiều dài lúc sinh thường bình thường, chiều cao giảm nhanh trong năm đầu xuống quanh bách phân vị thứ 3, rồi giữ quanh mức đó suốt tuổi nhỏ. Tuổi xương thường chậm khoảng 2 năm, dậy thì muộn khoảng 2 năm, và bé trai có thể còn cao thêm tới đầu tuổi 20 (Dahlgren và Noordam, J Clin Med 2022).

Nguồn: MedlinePlus Genetics — Noonan syndrome; Romano và cộng sự, Pediatrics 2010; Bhambhani và Muenke, AAFP 2014; Shaw và cộng sự, Arch Dis Child 2007; Dahlgren và Noordam, J Clin Med 2022.

Vì đường tăng trưởng có kiểu riêng, bác sĩ thường dùng biểu đồ tăng trưởng dành cho trẻ Noonan để theo dõi, thay vì chỉ so với biểu đồ chung.

Hội chứng Noonan có di truyền không?

Có. Hội chứng Noonan di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường: chỉ cần một bản gen thay đổi là đủ gây bệnh. Người mắc Noonan có 50% khả năng truyền cho mỗi lần mang thai, ở cả con trai lẫn con gái (AAFP 2014).

Tuy vậy, khoảng 60% trường hợp là đột biến mới: bố mẹ hoàn toàn không mắc. Một số bố mẹ có biểu hiện rất nhẹ và chỉ được nhận ra sau khi con được chẩn đoán, vì mức độ bệnh khác nhau nhiều kể cả trong cùng một gia đình (Romano 2010). Bố mẹ nên được tư vấn di truyền tại cơ sở y tế được cấp phép trước khi có thêm con. Xem thêm bệnh lùn có di truyền không.

Chẩn đoán hội chứng Noonan

1. Khám lâm sàng: bác sĩ di truyền hoặc nội tiết nhi nhận diện nét mặt, tim, đường tăng trưởng.
2. Xét nghiệm gen nhóm RAS/MAPK: xác nhận được khoảng 70% trường hợp (AAFP 2014).
3. Siêu âm tim và điện tim ngay khi chẩn đoán; siêu âm thận; xét nghiệm công thức máu và đông máu (Romano 2010).
4. Khám mắt, thính lực, răng và đánh giá phát triển định kỳ.

Các hội chứng dễ nhầm được so sánh ở bài các hội chứng gây lùn.

Điều trị tầm vóc thấp trong hội chứng Noonan

Năm 2007, FDA chấp thuận hormone tăng trưởng cho tầm vóc thấp do hội chứng Noonan; Noonan nằm trong nhóm chỉ định chính thức của hormone tăng trưởng (Healio Endocrinology 2007; Dahlgren 2022). Một số điểm bố mẹ cần biết:

• Hiệu quả: các nghiên cứu ghi nhận chiều cao trưởng thành của nhóm điều trị cải thiện trung bình khoảng 1,4 độ lệch chuẩn so với chuẩn quốc gia; bắt đầu sớm và dùng đủ thời gian cho kết quả tốt hơn (Dahlgren 2022; Romano 2010). Kết quả từng trẻ khác nhau.
• Tim: phần lớn nghiên cứu không thấy bệnh cơ tim phì đại xuất hiện hay nặng thêm khi điều trị, nhưng trẻ có bệnh cơ tim thường bị loại khỏi nghiên cứu; vì vậy cần siêu âm tim theo dõi độ dày thành tim.
• Gen: trẻ Noonan có nguy cơ một số bệnh ung thư máu cao hơn bạn cùng tuổi; với vài biến thể gen (một số biến thể PTPN11, RIT1, RAF1), bác sĩ cân nhắc kỹ hơn và thường chờ trẻ lớn hơn. Vì thế nên có kết quả gen trước khi quyết định (Dahlgren 2022).

Mọi điều trị hormone chỉ thực hiện khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định và theo dõi tại cơ sở y tế được cấp phép. Xem tiêm hormone tăng trưởng và tác dụng phụ hormone tăng trưởng.

Lịch theo dõi và lộ trình đồng hành

Hướng dẫn quốc tế khuyên đo tăng trưởng 3 lần mỗi năm trong 3 năm đầu, sau đó mỗi năm một lần; trẻ chưa có bệnh tim vẫn cần đánh giá lại tim mỗi 5 năm và theo dõi tim suốt đời; kiểm tra thính lực hằng năm trong tuổi nhỏ, khám mắt ít nhất 2 năm một lần, khám răng từ 1–2 tuổi (Romano 2010; AAFP 2014). Lộ trình đa mô thức 9well Growth 360° giúp gia đình giữ đúng lịch đó:

1. Đánh giá và phối hợp chuyên khoa: nội tiết nhi, tim mạch, di truyền, huyết học tại cơ sở y tế được cấp phép.
2. Dinh dưỡng: hỗ trợ trẻ khó bú, chậm tăng cân; dinh dưỡng hỗ trợ, không thay thế điều trị.
3. Giấc ngủ và vận động: ngủ đủ theo tuổi; mức vận động theo ý kiến bác sĩ tim mạch.
4. Tâm lý: hỗ trợ khi con đi học, nhất là khi con thấp hơn bạn hoặc dậy thì muộn.
5. Đo lại theo mốc: chiều cao, cân nặng, mốc dậy thì, kết quả siêu âm tim, ghi vào một sổ.

Việc làm ngay hôm nay