Hội chứng Prader-Willi: dấu hiệu, chiều cao và hướng điều trị

Hội chứng Prader-Willi là gì?

Hội chứng Prader-Willi là một rối loạn di truyền hiếm do mất hoạt động nhóm gen thừa hưởng từ bố ở vùng nhiễm sắc thể 15q11-q13. Trẻ thường mềm nhẽo, bú kém lúc sơ sinh, vài năm sau chuyển sang ăn không biết no, dễ béo phì, kèm tầm vóc thấp, chậm phát triển và dậy thì không hoàn chỉnh. Tần suất ước tính khoảng 1/10.000–1/30.000 người (MedlinePlus Genetics).

Prader-Willi là một trong các hội chứng di truyền gây tầm vóc thấp được liệt kê ở bài các hội chứng gây lùn; tổng quan mọi nguyên nhân có ở bài bệnh lùn là gì. Bài này tập trung vào chiều cao và việc cần làm.

Nguyên nhân: vùng 15q11-q13 và "dấu ấn" từ bố

Ở vùng 15q11-q13, một số gen chỉ hoạt động trên bản nhiễm sắc thể nhận từ bố; bản từ mẹ vốn "im lặng" (hiện tượng in dấu bộ gen). Khi bản từ bố bị mất hoặc không hoạt động, trẻ thiếu hẳn sản phẩm của các gen này, ảnh hưởng vùng dưới đồi — nơi điều khiển cảm giác no, nhiệt độ, giấc ngủ và nhiều hormone, trong đó có hormone tăng trưởng.

Nguồn: Driscoll DJ và cộng sự, GeneReviews — Prader-Willi Syndrome (NCBI, bản 2017); MedlinePlus Genetics — Prader-Willi syndrome.

Xét nghiệm methyl hoá DNA vùng 15q11-q13 phát hiện được hơn 99% người mắc, nên đây là bước xác định chẩn đoán đầu tiên; các xét nghiệm tiếp theo dùng để biết cơ chế cụ thể, từ đó tư vấn khả năng lặp lại (GeneReviews). Khác biệt giữa các cơ chế được giải thích thêm ở bài bệnh lùn có di truyền không.

Dấu hiệu theo từng giai đoạn

Theo tổng quan của Cassidy và cộng sự (Genetics in Medicine 2012), hành vi ăn của trẻ Prader-Willi đi qua các pha khá điển hình:

• Sơ sinh đến khoảng 9–15 tháng: giảm trương lực cơ rõ, bú yếu, nhiều trẻ cần hỗ trợ ăn, có thể chậm tăng cân.
• Khoảng 2 tuổi: bắt đầu tăng cân dù khẩu phần chưa đổi.
• Khoảng 4–5 tuổi: quan tâm tới đồ ăn nhiều hơn.
• Khoảng 8 tuổi: ăn không biết no, tìm và giấu đồ ăn; nhu cầu năng lượng thực tế lại thấp hơn trẻ cùng tuổi.

Đi kèm là chậm vận động, chậm nói, khó khăn học tập, bàn tay bàn chân nhỏ, thiểu năng sinh dục (tinh hoàn ẩn ở bé trai, dậy thì muộn hoặc không hoàn chỉnh ở cả hai giới), cong vẹo cột sống gặp ở khoảng 40–80% người mắc (Cassidy 2012). Tiêu chí lâm sàng gợi ý làm xét nghiệm methyl hoá thay đổi theo tuổi: dưới 2 tuổi chỉ cần giảm trương lực kèm bú kém (GeneReviews).

Prader-Willi ảnh hưởng chiều cao thế nào?

Tầm vóc thấp ở Prader-Willi chủ yếu liên quan thiếu hormone tăng trưởng do rối loạn vùng dưới đồi, cộng thêm việc thiếu cú tăng tốc chiều cao tuổi dậy thì. Khi không điều trị hormone tăng trưởng, tầm vóc thấp gần như luôn xuất hiện ở tuổi thiếu niên; chiều cao trưởng thành trung bình khoảng 155 cm ở nam và 148 cm ở nữ (Cassidy 2012; GeneReviews).

Một điểm dễ nhầm: trẻ Prader-Willi béo nhưng vẫn thấp, trong khi trẻ thừa cân thông thường hay cao hơn bạn cùng tuổi. Con vừa thấp vừa tăng cân nhanh là kiểu tăng trưởng gợi ý nguyên nhân nội tiết hoặc hội chứng, cần được đánh giá — xem thêm dấu hiệu trẻ bị lùn.

Hormone tăng trưởng trong hội chứng Prader-Willi

Prader-Willi nằm trong nhóm chỉ định đã được ghi nhận của hormone tăng trưởng (AAFP 2015). Theo GeneReviews và đồng thuận của Hiệp hội Nghiên cứu Hormone Tăng trưởng (Deal và cộng sự, 2013), điều trị giúp cải thiện thành phần cơ thể (tăng khối cơ, giảm mỡ), cải thiện tốc độ lớn và chiều cao trưởng thành, tăng sức cơ và khả năng vận động. Trẻ nhỏ được điều trị sớm ghi nhận cải thiện vận động và vòng đầu (Cassidy 2012). Mục tiêu chính vì vậy không chỉ là chiều cao mà là sức cơ và sức khoẻ chuyển hoá. Kết quả từng trẻ khác nhau.

Điều trị chỉ thực hiện khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định, tại cơ sở y tế được cấp phép, sau các bước đánh giá:

• Đánh giá ngưng thở khi ngủ trước khi bắt đầu: trẻ Prader-Willi hay có rối loạn hô hấp khi ngủ cả dạng trung ương và tắc nghẽn. GeneReviews khuyên đo đa ký giấc ngủ trước điều trị và lặp lại sau 4–8 tuần; ngưng thở tắc nghẽn nặng cần xử trí trước (ví dụ cắt amidan, VA, thở máy áp lực dương) rồi mới bắt đầu (PWSA 2009).
• Kiểm tra cột sống định kỳ, vì cong vẹo cột sống phổ biến; các thử nghiệm ngẫu nhiên không thấy hormone tăng trưởng làm cong vẹo nặng hơn (Cassidy 2012).
• Theo dõi đường huyết, cân nặng, tuyến giáp, nhất là khi trẻ béo phì nặng hoặc gia đình có người đái tháo đường (PWSA 2009).

Hormone tăng trưởng không thay thế kiểm soát ăn uống và vận động (PWSA 2009). Về rủi ro chung khi dùng, xem tác dụng phụ hormone tăng trưởng và tiêm hormone tăng trưởng.

Chăm sóc đa chuyên khoa: ngoài chiều cao còn gì?

Cassidy và cộng sự khuyến nghị chăm sóc theo nhóm khi có thể; chẩn đoán sớm và chăm sóc đa chuyên khoa liên quan tới thời gian nằm viện ngắn hơn và ít béo phì sớm hơn. Những mảng chính:

• Dinh dưỡng có cấu trúc: lịch ăn cố định, khẩu phần theo nhu cầu năng lượng thấp của trẻ, quản lý môi trường đồ ăn trong nhà (cất đồ ăn ngoài tầm với).
• Vận động hằng ngày để hỗ trợ khối cơ và kiểm soát cân nặng.
• Nội tiết: theo dõi tuyến giáp, dậy thì, tinh hoàn ẩn, mật độ xương.
• Hô hấp, giấc ngủ, chỉnh hình (cột sống), phục hồi chức năng vận động và ngôn ngữ.
• Tâm lý, hành vi: hỗ trợ trẻ và gia đình với cơn giận, tính cứng nhắc, hành vi tìm đồ ăn.

An toàn cần biết: trẻ Prader-Willi có ngưỡng đau cao và hiếm khi nôn, nên đau bụng, chướng bụng sau một bữa ăn lớn có thể là dấu hiệu nặng của dạ dày giãn cấp; nghẹn khi ăn vội cũng là nguy cơ được ghi nhận (Cassidy 2012).

Hướng đi cho bố mẹ

Hội chứng Prader-Willi hiện chưa sửa được nguyên nhân di truyền, nhưng chẩn đoán sớm thay đổi đáng kể chất lượng sống: trẻ được kiểm soát ăn uống từ trước khi cơn thèm ăn xuất hiện, được đánh giá giấc ngủ, cột sống và cân nhắc hormone tăng trưởng đúng thời điểm. Bước đầu là khám nội tiết nhi hoặc di truyền tại cơ sở y tế được cấp phép — gợi ý nơi khám ở bài khám bệnh lùn ở đâu.

Song song, gia đình có thể theo lộ trình đa mô thức 9well Growth 360°: đánh giá đường tăng trưởng, phối hợp chuyên khoa, dinh dưỡng có cấu trúc, giấc ngủ (xem giấc ngủ và chiều cao), vận động, hỗ trợ tâm lý và đo lại theo mốc 3–6 tháng. Bắt đầu bằng Kiểm tra 3 phút.

Việc làm ngay hôm nay