Loạn sản sụn có di truyền không? Bảng xác suất cho con và khi nào cần tư vấn di truyền

Loạn sản sụn có di truyền không?

Loạn sản sụn có di truyền, theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường: chỉ cần một bản gen FGFR3 biến đổi là đủ gây bệnh. Nếu bố hoặc mẹ mắc loạn sản sụn, mỗi lần mang thai con có 50% khả năng mắc. Tuy vậy, khoảng 80% trẻ mắc loạn sản sụn được sinh ra từ bố mẹ có chiều cao bình thường, do một đột biến mới xuất hiện lần đầu ở con (MedlinePlus Genetics; GeneReviews 2020).

Nói cách khác, loạn sản sụn vừa là bệnh di truyền được (người mắc có thể truyền cho con), vừa phần lớn là không do bố mẹ truyền (đột biến mới). Hiểu đúng giúp bố mẹ bớt tự trách, đồng thời biết khi nào cần tư vấn di truyền.

Loạn sản sụn bẩm sinh di truyền trội: cơ chế gen FGFR3

Gen FGFR3 tạo ra một thụ thể có vai trò như "phanh" ở sụn tăng trưởng, nơi xương dài lớn lên. Ở người mắc loạn sản sụn, thụ thể này hoạt động quá mức nên xương dài, nhất là xương đùi và xương cánh tay, phát triển ngắn hơn, trong khi thân mình gần như bình thường. Đó là lý do loạn sản sụn là dạng tầm vóc thấp không cân đối thường gặp nhất.

• Khoảng 98% người mắc có cùng một biến thể gen (c.1138G>A); cộng thêm một biến thể khác, hai biến thể này chiếm trên 99% trường hợp (GeneReviews 2020).
• Đột biến có độ thấm hoàn toàn: ai mang một bản gen biến đổi đều biểu hiện bệnh, không có "người mang gen lành" như bệnh di truyền lặn (Savarirayan, Nat Rev Endocrinol 2022).
• Tần suất khoảng 1/15.000–1/40.000 trẻ sơ sinh (ước tính tốt nhất khoảng 1/26.000–1/28.000; MedlinePlus Genetics), bé trai và bé gái như nhau (StatPearls).

Con trai hay con gái có cùng xác suất, dù người mắc là bố hay mẹ (AAP 2020).

Bảng xác suất di truyền loạn sản sụn cho từng trường hợp

Xác suất dưới đây tính cho mỗi lần mang thai, độc lập với các lần trước. Lần trước con không mắc không có nghĩa lần sau sẽ không mắc, và ngược lại.

Nguồn: MedlinePlus Genetics — Achondroplasia; GeneReviews (Legare 2020); AAP — Hoover-Fong và cộng sự, Pediatrics 2020; Savarirayan và cộng sự, Nat Rev Endocrinol 2022.

Thể đồng hợp tử (nhận hai bản gen biến đổi từ cả bố và mẹ) khác hẳn loạn sản sụn thông thường: xương ngắn rất nặng, lồng ngực kém phát triển, trẻ thường không qua được giai đoạn sơ sinh vì suy hô hấp (MedlinePlus Genetics; GeneReviews 2020). Đây là lý do các cặp đôi cùng mắc loạn sản sụn được khuyên tư vấn di truyền trước khi có thai.

Vì sao bố mẹ cao bình thường vẫn sinh con mắc loạn sản sụn?

Phần lớn trường hợp là đột biến mới: gen FGFR3 biến đổi ngẫu nhiên trong tinh trùng, không có sẵn trong cơ thể bố. GeneReviews ghi nhận các đột biến mới này đến từ phía bố và liên quan đến tuổi bố cao, thường định nghĩa là trên 35 tuổi; tuổi mẹ không phải yếu tố độc lập (StatPearls).

• Không phải lỗi của mẹ: không do ăn uống, thuốc thông thường, lao động hay tâm lý khi mang thai.
• Không phải lỗi của bố: tuổi bố chỉ làm tăng nhẹ khả năng, không có cách nào phòng ngừa chắc chắn một đột biến ngẫu nhiên.
• Nguy cơ cho em bé sau thấp: khoảng 1%, cao hơn dân số chung một chút vì có thể một phần tế bào sinh dục của bố hoặc mẹ mang đột biến (khảm tế bào mầm) (AAP 2020).

Khi con mắc loạn sản sụn do đột biến mới, đứa trẻ đó lớn lên vẫn có 50% khả năng truyền cho mỗi người con của mình. Bài người mắc loạn sản sụn sinh con nói kỹ về mang thai và sinh nở.

Xét nghiệm gen và chẩn đoán trước sinh: các lựa chọn

Khi đã biết biến thể gen trong gia đình, có nhiều cách để biết thai có mắc hay không. Mỗi cách có thời điểm, độ chính xác và rủi ro khác nhau; lựa chọn nên quyết định cùng bác sĩ di truyền tại cơ sở y tế được cấp phép.

• Sinh thiết gai nhau lúc khoảng 11–13 tuần hoặc chọc ối sau 15 tuần, rồi phân tích gen FGFR3 (AAP 2020).
• Xét nghiệm ADN thai tự do trong máu mẹ: có thể phát hiện biến thể FGFR3 từ khoảng 9–10 tuần (StatPearls), có độ nhạy và độ đặc hiệu cao (GeneReviews 2020); chưa có ở mọi nơi (Savarirayan 2022).
• Xét nghiệm di truyền tiền làm tổ khi làm thụ tinh trong ống nghiệm: chọn phôi không mang biến thể (GeneReviews 2020).
• Siêu âm không thay được xét nghiệm gen: dấu hiệu loạn sản sụn trên siêu âm hiếm khi rõ trước 24–26 tuần (Savarirayan 2022; AAP 2020). Xem bài loạn sản sụn ở thai nhi.

Chẩn đoán trước sinh giúp gia đình chuẩn bị nơi sinh có chuyên khoa nhi; mọi quyết định thuộc về bố mẹ, với tư vấn không định hướng (AAP 2020).

Bệnh lùn có di truyền không? Không phải thể nào cũng giống loạn sản sụn

"Bệnh lùn" là cách gọi chung cho hơn 300 tình trạng khác nhau, nên câu hỏi hội chứng người lùn có di truyền không không có một đáp án duy nhất. Loạn sản sụn di truyền trội; một số loạn sản xương khác di truyền lặn (bố mẹ đều mang một bản gen bệnh nhưng không biểu hiện); số khác lại không do gen bố mẹ, như phần lớn trường hợp thiếu hormone tăng trưởng hay hội chứng Turner. Xem tổng quan ở bài bệnh lùn có di truyền không và các hội chứng gây lùn.

Con thấp vì bố mẹ thấp nhưng cân đối, lớn đều là thấp lùn do gia đình, không phải loạn sản sụn.

Tư vấn di truyền: nên làm khi nào, hỏi gì

Đồng thuận quốc tế 2022 khuyến nghị mọi người trưởng thành mắc loạn sản sụn được tiếp cận bác sĩ di truyền, tốt nhất trước khi có thai; từ tuổi vị thành niên đã nên được giải thích về di truyền (Savarirayan 2022). Gia đình đã có một con mắc cũng nên được tư vấn trước lần mang thai sau.

Những câu nên hỏi trong buổi tư vấn:

1. Con tôi mang biến thể gen nào, đã được xét nghiệm xác nhận chưa?
2. Xác suất cho lần mang thai tới của gia đình tôi là bao nhiêu?
3. Xét nghiệm trước sinh nào có tại nơi tôi sống, làm lúc mấy tuần, rủi ro ra sao?

Với trẻ đã mắc, theo dõi lâu dài mới là việc chính (xem biến chứng loạn sản sụn). Tổng quan về các thể và hướng xử trí có ở trang bệnh lùn và bài loạn sản sụn.

Hướng đi cụ thể: khám chuyên khoa di truyền và nội tiết nhi tại cơ sở y tế được cấp phép để xác nhận chẩn đoán; song song, lộ trình đa mô thức 9well Growth 360° giúp gia đình sắp xếp việc theo dõi: đánh giá ban đầu, phối hợp các chuyên khoa, dinh dưỡng, giấc ngủ, vận động phù hợp, hỗ trợ tâm lý và đo lại theo mốc. Bắt đầu bằng Kiểm tra 3 phút.

Khi nào cần đưa con đi khám

Việc làm ngay hôm nay