Loạn sản sụn là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu ở trẻ và hướng điều trị hiện nay

Loạn sản sụn là gì?

Loạn sản sụn (tiếng Anh: achondroplasia) là dạng bệnh lùn bẩm sinh thường gặp nhất, do một đột biến ở gen FGFR3 làm sụn tăng trưởng ở các xương dài phát triển kém. Kết quả là tay chân ngắn trong khi thân mình gần như bình thường, gặp ở khoảng 1/15.000–1/40.000 trẻ sơ sinh (ước tính tốt nhất khoảng 1/26.000–1/28.000). Trẻ mắc loạn sản sụn có trí tuệ bình thường; chiều cao trưởng thành trung bình khoảng 131 cm ở nam và 124 cm ở nữ (GeneReviews; MedlinePlus Genetics).

Loạn sản sụn là bệnh gì xét về y khoa? Đây là một bệnh di truyền của xương (nhóm loạn sản xương), không phải bệnh nội tiết và không do thiếu ăn hay thiếu hormone tăng trưởng. Ước tính trên thế giới có hơn 360.000 người sống với loạn sản sụn (đồng thuận quốc tế, Nature Reviews Endocrinology 2022). Bức tranh chung về các dạng tầm vóc thấp do bệnh lý có ở trang bệnh lùn.

Nguyên nhân: gen FGFR3 hoạt động quá mức

Gen FGFR3 tạo ra một thụ thể có vai trò như "phanh" của sụn tăng trưởng: nó báo cho tế bào sụn khi nào cần chậm lại. Ở người mắc loạn sản sụn, đột biến khiến chiếc phanh này luôn bị đạp, nên xương dài (xương đùi, xương cánh tay) lớn rất chậm. Xương sọ mặt, cột sống và nền sọ cũng bị ảnh hưởng, giải thích vì sao trẻ có đầu to, trán dô và lỗ chẩm hẹp (MedlinePlus Genetics).

• Khoảng 98% người bệnh mang cùng một biến thể (c.1138G>A); cộng thêm một biến thể thứ hai, hai biến thể này chiếm hơn 99% trường hợp (GeneReviews).
• Khoảng 80% trẻ sinh ra từ bố mẹ có chiều cao bình thường, tức đột biến xuất hiện mới. Đột biến mới liên quan tới tuổi bố cao (GeneReviews).
• Bệnh di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường: người mắc loạn sản sụn có 50% khả năng truyền cho mỗi lần mang thai. Chi tiết ở bài loạn sản sụn có di truyền không.

Bố mẹ không làm gì sai trong thai kỳ để gây ra bệnh.

Dấu hiệu loạn sản sụn ở trẻ

Loạn sản sụn bẩm sinh thường nhận ra ngay khi sinh hoặc trong những tháng đầu nhờ các đặc điểm khá đặc trưng:

• Chi ngắn ở đoạn gốc: cánh tay trên và đùi ngắn hơn rõ so với cẳng tay, cẳng chân.
• Đầu to, trán dô, sống mũi tẹt; phần lớn trẻ có vòng đầu lớn hơn bạn cùng tuổi.
• Bàn tay "đinh ba": ngón tay ngắn, ngón giữa và ngón áp út tách nhau tạo hình chữ V.
• Trương lực cơ thấp và chậm các mốc vận động như giữ cổ, ngồi, đi; trí tuệ vẫn bình thường nếu không có biến chứng thần kinh (GeneReviews).
• Khi lớn hơn: lưng ưỡn, chân cong vòng kiềng.

Nguồn: GeneReviews — Achondroplasia (cập nhật 2020); MedlinePlus Genetics; AAP — Health Supervision for People With Achondroplasia (Pediatrics 2020); Savarirayan và cộng sự, Nature Reviews Endocrinology 2022.

Chẩn đoán loạn sản sụn thế nào?

Với đa số trẻ, bác sĩ chẩn đoán được loạn sản sụn bằng khám lâm sàng và X-quang, không nhất thiết phải chờ xét nghiệm gen (GeneReviews):

1. Trước sinh: siêu âm có thể thấy xương đùi ngắn, thường rõ hơn ở nửa sau thai kỳ. Siêu âm chỉ gợi ý; xem thêm bài loạn sản sụn ở thai nhi.
2. Sau sinh: khám hình thể, đo chiều dài, vòng đầu. MSD Manual khuyến nghị chụp X-quang toàn thân cho trẻ sơ sinh nghi loạn sản xương; các dấu hiệu trên phim có thể đủ để chẩn đoán.
3. Xét nghiệm gen FGFR3: dùng khi hình ảnh chưa điển hình, khi cần phân biệt với các dạng loạn sản xương khác, hoặc khi gia đình cần tư vấn di truyền.

Loạn sản sụn khác hẳn với thấp do thiếu hormone hay thấp do gia đình: trẻ lùn không cân đối (chi ngắn so với thân). Xem lùn cân đối và không cân đối và các hội chứng gây lùn để biết những bệnh dễ nhầm.

Loạn sản sụn ở trẻ cần theo dõi những gì?

Rủi ro chính của loạn sản sụn nằm ở biến chứng, không ở chiều cao. Theo Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP 2020), cần chú ý:

• Hẹp lỗ chẩm ở nhũ nhi: lỗ ở nền sọ hẹp có thể chèn ép hành tủy, gây ngưng thở trung ương. AAP ghi nhận tử vong bất ngờ ở 2–5% nhũ nhi mắc loạn sản sụn; GeneReviews ước tính nguy cơ có thể tới 7,5% nếu không được đánh giá và can thiệp, giảm còn khoảng 0,3% khi được theo dõi đầy đủ.
• Ngưng thở khi ngủ, viêm tai giữa, nghe kém; gù lưng, cong chân.
• Hẹp ống sống thắt lưng ở người lớn: đau lưng, tê yếu chân khi đi bộ.
• Thừa cân: cần theo dõi bằng biểu đồ tăng trưởng riêng cho loạn sản sụn.

Lịch theo dõi theo từng độ tuổi được trình bày đầy đủ ở bài biến chứng loạn sản sụn.

Hướng điều trị loạn sản sụn hiện nay

Hiện chưa có cách sửa đột biến gen, nhưng điều trị đã thay đổi nhiều trong vài năm gần đây:

• Nhóm thuốc nhắm đích tác động lên con đường tín hiệu FGFR3: thuốc đầu tiên được FDA phê duyệt năm 2021 cho trẻ còn sụn tăng trưởng; tác động lên chiều cao trưởng thành vẫn đang được theo dõi (MSD Manual).
• Hormone tăng trưởng không phải lựa chọn chuẩn: MSD Manual nhận định nhìn chung không hiệu quả trong loạn sản sụn.
• Phẫu thuật kéo dài chi: là lựa chọn cá nhân, nhiều biến chứng, cần đội ngũ chuyên sâu — xem phẫu thuật kéo dài chân.
• Xử trí biến chứng đúng lúc (giải ép lỗ chẩm, điều trị ngưng thở khi ngủ, đặt ống thông khí tai, chỉnh trục chân) mới là phần mang lại lợi ích sức khỏe lớn nhất.

Số liệu từng lựa chọn có ở bài loạn sản sụn có chữa được không. Mọi điều trị bằng thuốc chỉ thực hiện khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định, tại cơ sở y tế được cấp phép.

Chăm sóc trẻ loạn sản sụn theo lộ trình đa mô thức

Đồng thuận quốc tế 2022 khuyến nghị mọi trẻ mắc loạn sản sụn được một nhóm đa chuyên khoa theo dõi suốt đời, có hỗ trợ tâm lý và xã hội cho cả gia đình. Lộ trình 9well Growth 360° đi theo đúng tinh thần đó:

1. Đánh giá và phối hợp chuyên khoa: tổng hợp số đo, phim chụp, xét nghiệm; kết nối bác sĩ di truyền, nội tiết nhi, thần kinh, tai mũi họng, chỉnh hình tại cơ sở y tế được cấp phép.
2. Dinh dưỡng và cân nặng: theo dõi trên biểu đồ riêng cho loạn sản sụn để tránh thừa cân.
3. Giấc ngủ: ghi lại tiếng ngáy, cơn ngừng thở để bác sĩ quyết định đo đa ký giấc ngủ.
4. Vận động: bơi, đạp xe; tránh môn có va chạm mạnh hoặc gập cổ nhiều.
5. Tâm lý và đo lại theo mốc: chuẩn bị cho con đi học; đo chiều cao, cân nặng, vòng đầu, thính lực theo lịch.

Sản phẩm "tăng chiều cao" không thay đổi được nguyên nhân di truyền; dinh dưỡng chỉ hỗ trợ, không thay thế khám và theo dõi.

Việc làm ngay hôm nay