Nguyên nhân thấp lùn
Suy giáp ở trẻ chậm lớn: chậm cao mà vẫn tăng cân — dấu hiệu, xét nghiệm và khi nào đi khám
Suy giáp làm trẻ chậm cao, tuổi xương chậm và thường dậy thì muộn, trong khi cân nặng vẫn giữ hoặc tăng. Suy giáp mắc phải gặp ở khoảng 1/1.250 trẻ, hay gặp nhất do viêm tuyến giáp tự miễn Hashimoto. Chẩn đoán bằng xét nghiệm máu TSH và FT4; điều trị là bù hormone giáp khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định. Phát hiện muộn có thể để lại thiếu hụt chiều cao lâu dài, nên cần đưa con đi khám khi con chậm cao mà vẫn tăng cân, lớn dưới 5 cm/năm trước dậy thì, hoặc kèm mệt, táo bón, sợ lạnh, da khô.
Suy giáp có làm trẻ chậm lớn không?
Có. Suy giáp là khi tuyến giáp không tạo đủ hormone giáp. Ở trẻ em, dấu hiệu đặc trưng là chậm lớn, tuổi xương chậm và thường dậy thì muộn (MSD Manual). Kiểu chậm lớn này dễ nhận ra: con chậm cao nhưng cân nặng vẫn giữ hoặc tăng, nên trông tròn trịa hơn bạn. Suy giáp mắc phải gặp ở khoảng 1/1.250 trẻ, nguyên nhân thường gặp nhất là viêm tuyến giáp tự miễn (Hashimoto) (AAP, HealthyChildren.org).
Tin tốt: suy giáp được chẩn đoán bằng xét nghiệm máu đơn giản (TSH, FT4) và điều trị được. Theo American Family Physician, suy giáp nằm trong nhóm nguyên nhân bệnh lý thường gặp nhất của thấp lùn ở trẻ, cùng thiếu hormone tăng trưởng, bệnh celiac và hội chứng Turner (Barstow & Rerucha, AAFP 2015).
Dấu hiệu suy giáp ở trẻ chậm lớn
| Nhóm dấu hiệu | Biểu hiện bố mẹ có thể thấy |
|---|---|
| Tăng trưởng | Chậm cao, tốc độ lớn giảm dần; tuổi xương chậm; dậy thì thường muộn |
| Cân nặng | Tăng cân vừa phải, thường không quá 2–4,5 kg (5–10 pound) |
| Năng lượng | Mệt mỏi, uể oải, chậm chạp |
| Tiêu hoá, thân nhiệt | Táo bón, sợ lạnh |
| Da, tóc | Da khô, tóc khô thô, rụng tóc |
| Cổ | Có thể sờ thấy tuyến giáp to (bướu cổ) |
Nguồn: MSD Manual Professional — Hypothyroidism in Infants and Children; AAP (HealthyChildren.org) — Acquired Hypothyroidism in Children; NHS — Symptoms of an underactive thyroid.
NHS lưu ý thêm: trẻ suy giáp có thể lớn và phát triển chậm hơn bình thường, và một số trẻ vị thành niên lại dậy thì sớm hơn bình thường. Nhiều dấu hiệu khá mơ hồ và tiến triển từ từ, nên bố mẹ dễ nghĩ con "lười", "ăn nhiều" hay "chậm lớn tự nhiên".
Vì sao suy giáp làm con chậm cao?
Hormone giáp tham gia điều hoà chuyển hoá và quá trình trưởng thành của xương. Khi thiếu hormone giáp, MSD Manual ghi nhận hai biểu hiện riêng ở trẻ em: chậm tăng trưởng và chậm trưởng thành xương. Vì chuyển hoá chậm lại, cân nặng thường không giảm theo chiều cao, tạo ra bức tranh "chậm cao mà không gầy" — khác với chậm lớn do thiếu ăn, nơi cân nặng thường tụt trước.
Điều đáng lo là thời gian. Một nghiên cứu trên 24 trẻ suy giáp mắc phải được phát hiện muộn cho thấy lúc chẩn đoán chiều cao đã thấp hơn trung bình 4,04 độ lệch chuẩn ở bé gái và 3,15 độ lệch chuẩn ở bé trai; dù đã điều trị, chiều cao trưởng thành vẫn thấp hơn bình thường khoảng 2 độ lệch chuẩn, và mức thiếu hụt liên quan đến thời gian bị suy giáp trước khi điều trị (Rivkees, N Engl J Med 1988). Phát hiện sớm vì vậy quan trọng hơn mọi thứ khác.
Đọc thêm trong cụm: Trẻ sinh nhỏ so với tuổi thai (SGA): con sinh nhẹ cân có thấp không, mốc nào cần đi khám; Giảm sản sụn (hypochondroplasia) là gì? Dấu hiệu, chẩn đoán và khác biệt với loạn sản sụn.
Xét nghiệm TSH và FT4: đọc kết quả thế nào?
Khi nghi suy giáp, bác sĩ cho xét nghiệm máu đo TSH (hormone kích thích tuyến giáp, do tuyến yên tiết) và FT4 (hormone giáp tự do). AAP lưu ý FT4 chính xác hơn T4 toàn phần, và giá trị bình thường ở trẻ khác người lớn nên kết quả cần bác sĩ nội tiết nhi đọc.
| Kiểu kết quả | Thường gợi ý |
|---|---|
| TSH cao, ở trẻ lớn trên 10 mIU/L | Suy giáp tại tuyến giáp (nguyên phát); MSD lấy mốc này làm ngưỡng cân nhắc điều trị |
| TSH tăng nhẹ (khoảng 5–10 mIU/L), FT4 bình thường | Suy giáp cận lâm sàng: thường không triệu chứng, có thể tự về bình thường khi xét nghiệm lại |
| FT4 thấp, TSH "bình thường không tương xứng" | Suy giáp trung ương (do tuyến yên/vùng dưới đồi); bác sĩ thường chỉ định chụp MRI não – tuyến yên |
Nguồn: MSD Manual Professional — Hypothyroidism in Infants and Children. Ngưỡng cụ thể có thể khác theo phòng xét nghiệm và tuổi.
Bác sĩ có thể đo thêm kháng thể tuyến giáp (kháng TPO, kháng thyroglobulin) để xác định viêm tuyến giáp tự miễn. MSD lưu ý nên ngừng biotin ít nhất 2 ngày trước khi lấy máu vì biotin có thể làm sai kết quả — hãy báo bác sĩ nếu con đang uống vitamin tổng hợp. Siêu âm tuyến giáp không cần thiết để chẩn đoán, chỉ dùng khi tuyến giáp to không đều hoặc sờ thấy nhân.
Suy giáp mờ nhạt có thể giống thiếu hormone tăng trưởng vì cả hai đều gây chậm cao, tuổi xương chậm và cân nặng giữ được. Vì vậy, kiểm tra chức năng tuyến giáp thường là bước đầu khi đánh giá trẻ chậm lớn, trước các xét nghiệm chuyên sâu như IGF-1. Bác sĩ cũng có thể chỉ định chụp tuổi xương.
Suy giáp bẩm sinh khác gì suy giáp mắc phải?
Suy giáp bẩm sinh gặp ở khoảng 1/2.000–1/4.000 trẻ sinh sống và được phát hiện qua sàng lọc sơ sinh; MSD ghi nhận phần lớn trẻ được điều trị sớm có phát triển vận động và trí tuệ bình thường. Suy giáp mắc phải xuất hiện về sau, thường do viêm tuyến giáp tự miễn, nên kết quả sàng lọc sơ sinh bình thường không loại trừ được suy giáp ở tuổi đi học. Ngoài Hashimoto, MSD kể thêm các nguyên nhân như xạ trị vùng đầu cổ, một số thuốc dùng lâu dài và thiếu i-ốt do ăn kiêng quá mức.
Điều trị suy giáp ở trẻ: nói ở mức chung
Suy giáp được điều trị bằng bù hormone giáp dạng uống, thường dùng mỗi ngày và nhiều trường hợp kéo dài suốt đời (AAP). Bác sĩ điều chỉnh để TSH và FT4 nằm trong khoảng bình thường theo tuổi. Theo MSD, trẻ đang điều trị được kiểm tra máu khoảng 6–12 tháng một lần từ 3 tuổi đến hết tuổi lớn, và 4–6 tuần sau mỗi lần điều chỉnh. AAP lưu ý tác dụng phụ hiếm gặp, chủ yếu khi dùng quá mức.
Bố mẹ không tự mua thuốc tuyến giáp hay sản phẩm "bổ giáp" cho con; dùng hormone giáp khi không thiếu có thể gây hại. Mọi điều trị hormone chỉ thực hiện khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định, tại cơ sở y tế được cấp phép. Sản phẩm dinh dưỡng chỉ hỗ trợ, không thay thế điều trị.
Cách đo để phát hiện sớm tại nhà
Đo chiều cao và cân nặng cùng lúc, buổi sáng, bỏ giày, gót, mông, vai, đầu chạm tường, dùng ê-ke áp lên đỉnh đầu. So từng lần đo với bảng chiều cao cân nặng chuẩn. Dấu hiệu cần chú ý là chiều cao tụt bách phân vị trong khi cân nặng giữ nguyên hoặc tăng, hay tốc độ tăng trưởng dưới 5 cm/năm trước tuổi dậy thì (AAFP 2015).
Khi nào cần đưa con đi khám?
Khi nào cần đi khám:
- Con chậm cao nhưng tăng cân, đường chiều cao tụt khỏi bách phân vị cũ.
- Tốc độ lớn dưới 5 cm/năm trước tuổi dậy thì (AAFP 2015).
- Mệt kéo dài, táo bón, sợ lạnh, da khô, tóc khô rụng mà không rõ lý do.
- Sờ hoặc nhìn thấy vùng cổ trước to ra.
- Bé gái 13 tuổi, bé trai 14 tuổi chưa dậy thì (AAFP 2015), hoặc dậy thì sớm bất thường.
- Gia đình có người bị bệnh tuyến giáp tự miễn, hoặc con từng xạ trị vùng đầu cổ.
Khám và xét nghiệm nên thực hiện tại cơ sở y tế được cấp phép có chuyên khoa nội tiết nhi.
Việc làm ngay hôm nay
- Đo chiều cao và cân nặng của con theo cách đo ở trên, ghi ngày đo.
- Tìm các số đo cũ, nhập vào Kiểm tra 3 phút và xem chiều cao, cân nặng có đi ngược chiều nhau không.
- Liệt kê triệu chứng 4 tuần gần đây: mệt, táo bón, sợ lạnh, da khô, rụng tóc.
- Hỏi trong gia đình có ai bị bệnh tuyến giáp không.
- Nếu con đang uống vitamin có biotin, ghi lại để báo bác sĩ trước khi xét nghiệm.
Cách đo kết quả: trong 2 tuần, bạn có số đo mới, ít nhất 2 số đo cũ và danh sách triệu chứng; nếu con chậm cao mà vẫn tăng cân hoặc có một dấu hiệu trong hộp đỏ, bạn đã đặt lịch khám nội tiết nhi để làm xét nghiệm TSH, FT4.
Câu hỏi thường gặp
Con béo mà thấp có phải do suy giáp không?
Xét nghiệm TSH, FT4 có cần nhịn ăn không?
Trẻ đã sàng lọc sơ sinh bình thường có bị suy giáp không?
Điều trị suy giáp con có cao lại được không?
Suy giáp ở trẻ có phải điều trị suốt đời không?
Có nên cho con ăn nhiều hải sản, muối i-ốt để phòng suy giáp?
Nguồn tham khảo
- MSD Manual Professional — Hypothyroidism in Infants and Children
- American Academy of Pediatrics (HealthyChildren.org) — Acquired Hypothyroidism in Children
- NHS — Symptoms of an underactive thyroid (hypothyroidism)
- Barstow C, Rerucha C. Evaluation of Short and Tall Stature in Children. American Family Physician 2015;92(1):43–50
- Rivkees SA, Bode HH, Crawford JD. Long-term growth in juvenile acquired hypothyroidism: the failure to achieve normal adult stature. N Engl J Med 1988;318(10):599–602
Bài viết do đội ngũ chuyên môn 9well Growth 360° biên soạn từ hướng dẫn của các hội nội tiết nhi, tài liệu y khoa và số liệu Viện Dinh dưỡng. Nội dung được đội ngũ chuyên gia 9well tham vấn chuyên môn. Bài mang tính giáo dục; chẩn đoán và điều trị cần bác sĩ chuyên khoa khám trực tiếp.