Thiếu gen SHOX: dấu hiệu thiếu hụt SHOX, hội chứng Léri-Weill, xét nghiệm và điều trị

Thiếu gen SHOX là gì?

Thiếu gen SHOX (thiếu hụt SHOX) là tình trạng một trong hai bản gen SHOX bị mất hoặc biến đổi, làm xương tay chân lớn kém và gây tầm vóc thấp, thường kèm cẳng tay, cẳng chân ngắn. Đây được xem là nguyên nhân đơn gen quan trọng nhất của tầm vóc thấp: gặp ở khoảng 2–15% trẻ thấp chưa rõ nguyên nhân (Pediatr Endocrinol Rev 2010). Hormone tăng trưởng là chỉ định đã được chấp thuận cho nhóm này.

SHOX là gì? SHOX (short stature homeobox) là gen điều khiển sự phát triển xương ở cẳng tay, cẳng chân. Gen nằm ở vùng giả nhiễm sắc thể thường (PAR1), có trên cả nhiễm sắc thể X và Y, nên ai cũng có hai bản; chỉ cần mất một bản là đủ gây biểu hiện (MedlinePlus Genetics). Thiếu SHOX là một nguyên nhân của bệnh lùn mà nhiều gia đình nhầm là “thấp do di truyền bình thường”. Tổng quan mọi nguyên nhân ở trang bệnh lùn.

Các mức độ: từ thấp đơn thuần đến hội chứng Léri-Weill

Thiếu hụt SHOX là một phổ, từ nhẹ tới nặng:

Nguồn: Short stature from isolated SHOX haploinsufficiency, Pediatr Endocrinol Rev 2010 (PubMed 21150837); Jorge & Arnhold, J Med Genet 2007; NORD — Léri-Weill Dyschondrosteosis; Reh & Geffner, Clin Pharmacol 2010. Tần suất Léri-Weill là ước tính, con số thật chưa rõ vì nhiều ca chưa được chẩn đoán.

Điều đáng chú ý: trong nhóm trẻ thấp có mất cân đối nhẹ giữa thân và tay chân, tỷ lệ tìm thấy biến đổi SHOX lên tới 22% (PubMed 21150837). Turner được trình bày riêng ở bài hội chứng Turner và chiều cao.

Dấu hiệu nhận biết thiếu hụt SHOX

Dấu hiệu thường kín đáo ở tuổi nhỏ và rõ dần khi con lớn:

• Tầm vóc thấp, thường dưới bách phân vị 3 theo tuổi và giới (NORD).
• Cẳng tay, cẳng chân ngắn so với cánh tay, đùi (ngắn đoạn giữa chi), thường thấy rõ ở tuổi đi học và có thể tăng dần theo tuổi.
• Biến dạng Madelung: đầu dưới xương cẳng tay cong, cổ tay nhô, có thể đau và hạn chế cử động; thường hai bên, rõ hơn quanh tuổi dậy thì (NORD; MedlinePlus Genetics).
• Tỷ lệ cơ thể: tỷ lệ chiều cao ngồi trên chiều cao tăng (trên 55,5% là một tiêu chí sàng lọc), sải tay ngắn hơn chiều cao (dưới 96,5%) (Jorge & Arnhold 2007).
• Khuỷu tay vẹo ngoài, cẳng tay cong, bắp chân to, vòm miệng cao, xương bàn tay ngắn.
• Trí tuệ bình thường; nữ thường biểu hiện rõ hơn nam.

Tỷ lệ cơ thể thay đổi theo tuổi nên bác sĩ phải so với bảng chuẩn theo tuổi và giới, bố mẹ không tự kết luận. Cách nhận biết thân hình cân đối hay không cân đối có ở bài lùn cân đối và không cân đối; dấu hiệu chung ở bài dấu hiệu trẻ bị lùn.

Đọc thêm trong cụm: Hội chứng Prader-Willi: dấu hiệu, chiều cao và hướng điều trị; Giảm sản sụn (hypochondroplasia) là gì? Dấu hiệu, chẩn đoán và khác biệt với loạn sản sụn.

Xét nghiệm gen SHOX và chẩn đoán

Chẩn đoán dựa trên khám lâm sàng, đo tỷ lệ cơ thể, X-quang cổ tay và cẳng tay, rồi khẳng định bằng xét nghiệm gen SHOX từ mẫu máu. Biến đổi thường gặp nhất là mất đoạn toàn bộ gen; ngoài ra có đột biến trong gen hoặc mất vùng điều hoà nằm gần gen (MedlinePlus Genetics). Ở người mắc Léri-Weill, xét nghiệm gen khẳng định được khoảng 70% ca (NORD).

Theo tổng quan năm 2010 (PubMed 21150837), xét nghiệm SHOX nên làm cho:

• Gia đình có người mắc hội chứng Léri-Weill.
• Trẻ thấp chưa rõ nguyên nhân có tăng trưởng mất cân đối.

Bài tổng quan này cũng khuyên khám kỹ người thân thấp: nhiều gia đình ban đầu được xếp vào thấp lùn do gia đình nhưng thực ra mang Léri-Weill. Xét nghiệm thực hiện tại cơ sở y tế được cấp phép có chuyên khoa di truyền, nội tiết nhi — xem khám bệnh lùn ở đâu.

Thiếu hụt SHOX di truyền thế nào?

Thiếu hụt SHOX di truyền theo kiểu giả nhiễm sắc thể thường trội: gen nằm trên vùng chung của X và Y, nên người bố hay người mẹ mang bản gen thiếu đều có thể truyền cho cả con trai lẫn con gái, và chỉ một bản thiếu đã đủ gây biểu hiện (MedlinePlus Genetics). Mức độ biểu hiện có thể khác nhau ngay trong một gia đình: người thấp nhẹ, người có biến dạng Madelung rõ.

Khi cả bố và mẹ cùng mang thiếu hụt SHOX, con có thể nhận cả hai bản thiếu và mắc thể Langer nặng hơn (NORD). Vì vậy khi con được chẩn đoán, bố mẹ nên được tư vấn di truyền và cân nhắc xét nghiệm cho người thân. So sánh với các nguyên nhân khác ở bài bệnh lùn có di truyền không.

Hormone tăng trưởng và chăm sóc biến dạng Madelung

Thiếu hụt SHOX đơn thuần là chỉ định hormone tăng trưởng được FDA chấp thuận từ năm 2006 (Reh & Geffner 2010) và được xem là điều trị được chấp nhận (PubMed 21150837; AAFP 2015). Trong thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng của Blum và cộng sự (J Clin Endocrinol Metab 2007) trên 52 trẻ chưa dậy thì:

• Năm đầu, tốc độ tăng trưởng trung bình nhóm điều trị là 8,7 cm mỗi năm, nhóm không điều trị là 5,2 cm mỗi năm.
• Sau 2 năm, tổng chiều cao tăng trung bình 16,4 cm ở nhóm điều trị so với 10,5 cm ở nhóm chứng.

Đây là kết quả trung bình của nhóm; kết quả từng trẻ khác nhau, phụ thuộc tuổi bắt đầu, tuổi xương và mức đáp ứng. NORD ghi nhận điều trị không làm các bất thường xương nặng thêm. Điều trị chỉ thực hiện khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định, tại cơ sở y tế được cấp phép, khi sụn tăng trưởng còn mở — xem tiêm hormone tăng trưởng và tác dụng phụ hormone tăng trưởng.

Với biến dạng Madelung, nhiều người chỉ cần nẹp cổ tay và hạn chế hoạt động gây áp lực lên cổ tay khi đau; trường hợp nặng có thể cần phẫu thuật chỉnh hình (NORD).

Khi nào cần đưa con đi khám

Hướng đi cụ thể cho bố mẹ

Thiếu hụt SHOX không sửa được gen, nhưng phát hiện khi sụn tăng trưởng còn mở mở ra lựa chọn điều trị có bằng chứng. Hướng đi: khám nội tiết nhi và di truyền tại cơ sở y tế được cấp phép để chẩn đoán, sau đó theo lộ trình đa mô thức 9well Growth 360° — đánh giá đường tăng trưởng và tỷ lệ cơ thể, phối hợp chuyên khoa (nội tiết, di truyền, chỉnh hình), dinh dưỡng, giấc ngủ, vận động phù hợp với cổ tay, hỗ trợ tâm lý, đo lại theo mốc 3–6 tháng. Bắt đầu bằng Kiểm tra 3 phút.

Việc làm ngay hôm nay