Ngưng thở khi ngủ và rối loạn cương: mối liên hệ thật

Ngáy to và buồn ngủ ban ngày không chỉ là chuyện giấc ngủ. Khi đường thở bị tắc nghẽn lặp đi lặp lại trong đêm — gọi là ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA) — nồng độ oxy trong máu tụt xuống rồi hồi lên hàng chục lần mỗi giờ. Chính những cú hụt oxy đó, chứ không phải số giờ nằm trên giường, là thứ làm hỏng lớp nội mạc mạch máu — hệ thống chịu trách nhiệm cho việc cương.

Vì sao ngáy to lại dính tới chuyện cương?

Cương không phải chuyện cơ bắp hay ý chí. Nó là chuyện thủy lực: mạch máu phải giãn ra đủ để máu dồn vào và giữ lại. Chất ra lệnh cho mạch giãn là oxit nitric (NO), do lớp tế bào lót trong lòng mạch — nội mạc — tiết ra.

Ngưng thở khi ngủ phá đúng mắt xích này. Mỗi lần đường thở tắc, oxy máu tụt; khi cơ thể giật mình thở lại, oxy vọt lên. Kiểu tụt–vọt lặp lại này gọi là thiếu oxy ngắt quãng, và nó tạo ra stress oxy hóa: các gốc tự do sinh ra nhiều hơn mức cơ thể dọn kịp. Gốc tự do phá hủy NO ngay khi NO vừa được tiết ra.

Kết quả là mệnh lệnh "giãn ra" bị nhiễu. Mạch máu vẫn còn đó, tim vẫn bơm, nhưng tín hiệu giãn mạch yếu đi. Đây cũng là lý do rối loạn cương thường được xem như dấu hiệu sớm của bệnh mạch máu nói chung — mạch ở dương vật nhỏ hơn mạch vành, nên hỏng trước và báo trước.

Ngủ đủ giờ mà vẫn hỏng — chuyện gì xảy ra trong đêm?

Đây là chỗ nhiều người hiểu nhầm. Nằm trên giường 8 tiếng không đồng nghĩa với ngủ 8 tiếng có chất lượng.

Mỗi lần ngưng thở, não phải bật lên một nhịp rất ngắn để mở lại đường thở. Người ngủ thường không nhớ những lần bật này, nhưng cấu trúc giấc ngủ bị băm nhỏ: giấc ngủ sâu và giai đoạn REM bị cắt vụn.

Hai thứ quan trọng nằm đúng ở phần bị cắt. Thứ nhất, testosterone được tiết chủ yếu trong lúc ngủ, và việc tiết này cần những chu kỳ ngủ liền mạch — giấc ngủ vỡ vụn làm giảm lượng tiết ra. Thứ hai, những lần cương tự nhiên trong đêm xảy ra phần lớn trong giai đoạn REM. Đó không phải hiện tượng thừa: mỗi lần cương ban đêm là một lần mô cương được nạp máu giàu oxy, giữ cho mô đàn hồi. Mất REM tức là mất luôn phần "bảo dưỡng" này.

Vậy nên một người ngủ đủ giờ nhưng ngáy to, ngưng thở nhiều lần, vẫn có thể vừa thiếu testosterone vừa mất phần bảo dưỡng mô cương — trong khi tự trách mình "tự nhiên yếu đi".

Liên hệ này mạnh tới đâu?

Đủ mạnh để đáng đi kiểm tra, nhưng chưa đủ để nói cái này gây ra cái kia.

Một phân tích gộp đăng trên International Journal of Impotence Research ghi nhận tỷ lệ rối loạn cương ở nam giới có OSA là 64,52%, và ở nhóm OSA mức nặng là 73,02%. Mức độ nặng đi cùng nhau: chỉ số ngưng thở–giảm thở (AHI) càng cao thì điểm chức năng cương (IIEF) càng thấp, còn oxy máu thấp nhất trong đêm càng cao thì điểm IIEF càng tốt.

Cần nói thẳng phần giới hạn: các nghiên cứu này phần lớn là quan sát, độ chắc chắn được đánh giá ở mức thấp. Chúng đủ cơ sở để khuyến nghị tầm soát, không đủ cơ sở để khẳng định nhân quả.

Về điều trị cũng vậy. Thở máy áp lực dương (CPAP) cho kết quả chưa thống nhất: một phân tích gộp ghi nhận CPAP cải thiện điểm IIEF và độ cứng khi cương ban đêm, trong khi một thử nghiệm ngẫu nhiên đăng trên PLOS One lại không thấy IIEF cải thiện rõ trên toàn nhóm. Nói cách khác, chữa ngưng thở khi ngủ là việc nên làm vì sức khỏe tim mạch, nhưng không nên hứa nó sẽ giải quyết chuyện phong độ.

Làm ngay hôm nay: 8 câu tự sàng lọc và 14 đêm thử

Việc đầu tiên không phải mua thực phẩm chức năng. Là biết mình có nằm trong nhóm nguy cơ hay không. Dùng bảng STOP-BANG, 8 câu, mỗi câu trả lời "có" tính 1 điểm:

1. Ngáy to — to tới mức nghe được qua cửa đóng?
2. Thường xuyên mệt, buồn ngủ ban ngày?
3. Từng có ai chứng kiến bạn ngưng thở khi ngủ?
4. Đang điều trị huyết áp cao?
5. Chỉ số khối cơ thể trên 35?
6. Trên 50 tuổi?
7. Vòng cổ trên 40 cm?
8. Giới tính nam?

Cách đọc điểm: từ 3 điểm trở lên là nhóm nguy cơ cao, cần đi đo giấc ngủ. Theo dữ liệu kiểm định đã công bố, ngưỡng 3 điểm bắt được khoảng 93% ca mức trung bình–nặng và gần như toàn bộ ca mức nặng. Đổi lại, bảng này bắt rộng nên báo động nhầm khá nhiều — điểm cao nghĩa là "đi kiểm tra", không phải "đã mắc".

Song song, chạy một phép thử 14 đêm để có số của chính mình:

• Mỗi sáng, ngay khi tỉnh, tự chấm phong độ buổi sáng theo thang 1–10. Ghi lại, đừng nhớ trong đầu.
• Từ đêm 1 đến đêm 14: ngủ nghiêng thay vì nằm ngửa. Nằm ngửa làm lưỡi và mô mềm tụt ra sau, bịt đường thở nặng hơn.
• Cùng 14 đêm đó: dừng rượu bia ít nhất 3 giờ trước giờ lên giường. Rượu làm giãn cơ vùng hầu họng, khiến đường thở dễ xẹp hơn.
• Cuối đêm 14, lấy trung bình 7 ngày đầu so với trung bình 7 ngày sau. Chênh từ 1 điểm trở lên là tín hiệu đáng theo tiếp.

Phép thử này không thay được máy đo. Nó chỉ trả lời một câu: giấc ngủ có đang là biến số hay không.

Khi nào cần đi đo giấc ngủ?

Đừng tự xoay nếu có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây: người ngủ cùng chứng kiến bạn ngưng thở; buồn ngủ tới mức gật khi đang lái xe; huyết áp cao khó kiểm soát dù đã dùng thuốc; hoặc STOP-BANG từ 3 điểm trở lên. Chẩn đoán xác định cần đo đa ký giấc ngủ, không có cách tự đo tại nhà nào thay thế được.

Nếu bạn muốn hiểu rõ trình tự thăm khám và những gì cần chuẩn bị trước khi đi, phần hướng dẫn thăm khám bên 9wellclinic có mô tả chi tiết hơn.

Ngưng thở khi ngủ không phải chuyện "yếu". Nó là chuyện oxy — và oxy thì đo được, sửa được, bắt đầu bằng 8 câu hỏi tối nay.

Muốn biết phản xạ và phong độ của mình đang ở đâu trước khi bắt đầu? Nhắn "9WELL" để nhận bài test nhanh 3 phút, kín đáo, miễn phí.