MRI tuyến yên ở trẻ thiếu hormone tăng trưởng: vì sao chụp, khi nào cần và chuẩn bị cho con thế nào?

MRI tuyến yên là gì và vì sao trẻ thiếu hormone tăng trưởng hay được chỉ định?

MRI tuyến yên là chụp cộng hưởng từ tập trung vào vùng tuyến yên – vùng dưới đồi, nơi điều khiển việc tiết hormone tăng trưởng (GH). Khi xét nghiệm đã cho thấy con thiếu GH, bác sĩ chỉ định MRI để tìm nguyên nhân ở tuyến yên, cuống tuyến yên hoặc một khối u. MRI dùng từ trường và sóng radio, không dùng tia X.

Điều bố mẹ nên biết trước: phần lớn trẻ thiếu GH đơn độc có phim MRI bình thường. MSD Manual cho biết thiếu GH thường không tìm ra nguyên nhân (vô căn); chỉ tối đa khoảng 30% trẻ có nguyên nhân di truyền, cấu trúc hoặc mắc phải xác định được.

Tuyến yên ở đâu và liên quan gì tới chiều cao của con?

Theo Cleveland Clinic, tuyến yên nằm ở nền sọ, ngay dưới vùng dưới đồi, trong một hõm xương nhỏ gọi là hố yên. Tuyến chỉ cỡ hạt đậu, nặng chưa tới 1 gam, và nối với vùng dưới đồi qua một cuống gồm mạch máu và sợi thần kinh.

Thùy trước chiếm khoảng 80% khối lượng và là nơi tiết GH — ở trẻ em, GH kích thích xương dài ra. Thùy sau giải phóng các hormone do vùng dưới đồi tạo ra. Tín hiệu đi từ vùng dưới đồi, qua cuống, xuống tuyến yên; một mắt xích phát triển không trọn vẹn có thể làm GH giảm.

MRI tuyến yên: các con số bố mẹ cần biết

Nguồn: MedlinePlus (NIH) — Head MRI; KidsHealth (Nemours) — MRI; J Pediatr Endocrinol Metab 2021 (499 trẻ thiếu GH đơn độc); Tạp chí Nghiên cứu Y học 2024;183(10) (104 bệnh nhân); MSD Manual Professional.

MRI tìm gì ở trẻ thiếu hormone tăng trưởng?

Theo MSD Manual, MRI giúp nhìn thấy các nguyên nhân cấu trúc sau:

• Tuyến yên nhỏ (thiểu sản tuyến yên): thùy trước nhỏ so với tuổi. Nghiên cứu tại Việt Nam thấy đây là dạng gặp nhiều nhất ở trẻ thiếu GH đơn độc có MRI bất thường (11/12 trẻ).
• Cuống tuyến yên mảnh hoặc bị gián đoạn: đường truyền tín hiệu từ vùng dưới đồi xuống tuyến yên không liền mạch.
• Thùy sau tuyến yên lạc chỗ: thùy sau nằm cao hơn vị trí thường thấy, dọc đường cuống.
• Khối u hoặc nang vùng tuyến yên: hiếm, nhưng là lý do quan trọng để chụp. Theo MSD Manual, khi thiếu nhiều hormone tuyến yên do u, u hay gặp nhất là u sọ hầu.

Kết quả MRI giúp bác sĩ quyết định có cần kiểm tra thêm hormone tuyến yên khác không. Bức tranh chung có trong bài thiếu hormone tăng trưởng.

Khi nào bác sĩ chỉ định MRI tuyến yên?

MRI không phải bước đầu tiên. Thường con đã được xét nghiệm IGF-1, chụp tuổi xương và làm nghiệm pháp kích thích GH. MRI được chỉ định khi bác sĩ chuyên khoa chỉ định, trong hai tình huống chính:

1. Sau khi đã xác định con thiếu GH: để tìm nguyên nhân. MSD Manual lưu ý tỷ lệ tìm thấy bất thường ở trẻ thiếu GH đơn độc khá thấp, trừ khi đỉnh GH khi kích thích dưới 3 ng/mL. Nghiên cứu 499 trẻ cũng thấy: nhóm đỉnh GH dưới 3 ng/mL có 23% phim bất thường, nhóm 7–10 ng/mL chỉ 1,5%.
2. Khi có dấu hiệu thần kinh: đau đầu tăng dần, nôn (nhất là buổi sáng), nhìn mờ hoặc thu hẹp tầm nhìn. Trường hợp này cần đưa con đi khám ngay, không chờ hết chuỗi xét nghiệm chiều cao.

Quy trình chụp MRI tuyến yên diễn ra thế nào?

1. Trước khi chụp: nhân viên hỏi về dị ứng, bệnh thận, dụng cụ kim loại trong người. Nếu cần an thần, con nhịn ăn uống theo giờ cơ sở y tế dặn.
2. Đặt đường truyền ở mu bàn tay hoặc khuỷu tay nếu có dùng thuốc an thần hoặc thuốc cản từ.
3. Nằm vào máy: con nằm ngửa, đầu đặt trong một khung giữ nhẹ. Máy kêu tiếng gõ, tiếng ù; con được đeo nút tai hoặc tai nghe.
4. Chụp: mỗi chuỗi ảnh vài phút, con cần nằm thật yên.
5. Thuốc cản từ (nếu bác sĩ dùng): tiêm qua đường truyền để tuyến yên hiện rõ hơn; con có thể thấy mát tay, không đau, dị ứng hiếm gặp.
6. Sau chụp: nếu không an thần, con về ngay. Nếu có an thần, con nghỉ ở phòng theo dõi tới khi tỉnh hẳn.

Việc an thần ở trẻ nhỏ do bác sĩ của cơ sở y tế quyết định; theo KidsHealth, con được theo dõi nhịp tim, nhịp thở, oxy liên tục.

Chuẩn bị cho con trước buổi chụp

• Giải thích đơn giản, nói thật: "Con sẽ nằm trong một cái máy giống đường hầm, máy kêu to như tiếng gõ cửa, không đau. Con chỉ cần nằm yên như chơi trò tượng."
• Bỏ hết kim loại: kẹp tóc, khuyên tai, đồng hồ, quần áo có khoá kéo hoặc cúc kim loại. Thiết bị điện tử không được mang vào phòng máy.
• Báo nhân viên nếu con có dụng cụ kim loại trong người, bệnh thận hoặc dị ứng thuốc.
• Mang theo kết quả IGF-1, nghiệm pháp, tuổi xương và bảng số đo có ngày.

Đọc kết quả MRI ở mức chung

Bố mẹ thường gặp ba nhóm kết quả:

• Bình thường: gặp ở phần lớn trẻ thiếu GH đơn độc. Kết quả này không có nghĩa là con không thiếu GH; chẩn đoán dựa trên đường tăng trưởng và xét nghiệm, còn MRI bình thường thường xếp con vào nhóm thiếu GH vô căn.
• Bất thường cấu trúc (tuyến yên nhỏ, cuống mảnh, thùy sau lạc chỗ): giúp giải thích nguyên nhân và nhắc bác sĩ theo dõi các hormone tuyến yên khác.
• Phát hiện ngẫu nhiên: nghiên cứu 499 trẻ ghi nhận 18,2% có phát hiện tình cờ không liên quan tới thiếu GH; hãy hỏi bác sĩ có cần làm gì thêm không.

Điều trị chỉ bắt đầu khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định, tại cơ sở y tế được cấp phép. Tìm hiểu thêm ở bài tiêm hormone tăng trưởng.

MRI có an toàn cho con không?

MRI không dùng tia X, khác với CT, nên có thể lặp lại khi cần mà không có tác dụng phụ đã biết (KidsHealth). Rủi ro chính là kim loại mang vào phòng máy, nên khâu kiểm tra trước chụp rất kỹ. Thuốc cản từ được MedlinePlus mô tả là rất an toàn, cần báo trước nếu con có bệnh thận. Với an thần, hãy hỏi bác sĩ lợi ích và rủi ro trước khi đồng ý.

Khi nào cần đi khám

Việc làm ngay hôm nay