Trẻ bị lùn phải làm sao? 6 bước từ đo đúng đến khám chuyên khoa

Trẻ bị lùn phải làm sao?

Trẻ bị lùn phải làm sao? Việc đầu tiên là đo lại cho đúng và tính tốc độ lớn của con trong khoảng 6 tháng, rồi đưa con đi khám nội tiết nhi tại cơ sở y tế được cấp phép để tìm nguyên nhân trước khi làm bất cứ điều gì khác. Hướng xử trí phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân: phần lớn trẻ thấp là trẻ khoẻ mạnh, nhưng một số trẻ có bệnh lý cần điều trị sớm, khi sụn tăng trưởng còn mở.

Theo Pediatric Endocrine Society, đa số trẻ thấp không mắc bệnh gì. Tuy vậy, trong nhóm trẻ được chuyển tới chuyên khoa vì thấp, khoảng 5% có nguyên nhân bệnh lý xác định được, thường gặp nhất là thiếu hormone tăng trưởng, suy giáp, bệnh celiac và hội chứng Turner (Barstow & Rerucha, AAFP 2015). Sáu bước dưới đây giúp bố mẹ biết con thuộc nhóm nào, không bỏ sót và cũng không lo quá mức.

Khi nào trẻ được coi là thấp lùn?

Bác sĩ không nhìn một con số chiều cao đơn lẻ, mà nhìn vị trí trên biểu đồ và tốc độ lớn. Trẻ được coi là thấp khi chiều cao dưới 2 độ lệch chuẩn so với trung bình cùng tuổi, cùng giới (tương đương dưới bách phân vị 3). Bảng dưới là tốc độ lớn bình thường theo tuổi và các ngưỡng nên chuyển khám chuyên khoa:

Nguồn: Barstow & Rerucha, American Family Physician 2015 (Bảng 1–2 và tiêu chí chuyển khám).

Muốn biết chi tiết từng mốc theo tuổi, bố mẹ xem thêm bài trẻ thấp bao nhiêu là bất thường và dấu hiệu trẻ bị lùn.

6 bước khi trẻ bị thấp lùn

Bước 1: Đo đúng và chấm lên biểu đồ

Đo vào buổi sáng, bỏ giày, đứng sát tường, dùng ê-ke áp lên đỉnh đầu. Chấm số đo lên bảng chiều cao cân nặng chuẩn. AAP lưu ý: một lần đo không nói lên nhiều điều, điều quan trọng là đường tăng trưởng qua thời gian.

Bước 2: Tính tốc độ lớn sau khoảng 6 tháng

Lấy hai số đo cách nhau ít nhất 6 tháng, cùng cách đo, quy ra cm mỗi năm và so với bảng trên. Pediatric Endocrine Society cảnh báo: đường chiều cao tụt qua các bách phân vị, ví dụ từ 25 xuống 5, thường là dấu hiệu có vấn đề bệnh lý. Cách tính chi tiết ở bài tốc độ tăng trưởng của trẻ.

Bước 3: So với chiều cao di truyền

Đo thật chiều cao bố mẹ và tính mốc tham chiếu cho con bằng công cụ chiều cao dự kiến. Theo AAFP, phần lớn trẻ đạt chiều cao trưởng thành trong khoảng 10 cm quanh mốc này. Con thấp nhưng đúng "đường gia đình" và lớn đều thường là thấp lùn do gia đình; con thấp hơn hẳn mốc gia đình là lý do cần khám.

Bước 4: Ghi lại tiền sử

Chuẩn bị các thông tin bác sĩ sẽ hỏi: cân nặng, chiều dài lúc sinh và tuần thai; bệnh mạn tính (tiêu chảy kéo dài, bệnh thận, thiếu máu); các thuốc con dùng lâu ngày như corticoid, thuốc điều trị tăng động giảm chú ý, thuốc chống co giật, vì AAFP ghi nhận các nhóm này có thể ảnh hưởng tới chiều cao; tuổi dậy thì của bố mẹ; ăn uống, giấc ngủ.

Bước 5: Khám nội tiết nhi tại cơ sở y tế được cấp phép

Bác sĩ sẽ khám toàn thân, đo tỷ lệ cơ thể, có thể chỉ định chụp tuổi xương bàn tay trái và xét nghiệm có chọn lọc: công thức máu, chức năng gan thận, chức năng tuyến giáp, xét nghiệm celiac, IGF-1, nhiễm sắc thể đồ ở bé gái (AAFP 2015). AAP cho biết xét nghiệm máu thường được đề nghị khi trẻ dưới bách phân vị 3 hoặc lớn chậm hơn mong đợi; xét nghiệm gen giúp tìm nguyên nhân di truyền như loạn sản xương. Xem thêm khám bệnh lùn ở đâu.

Bước 6: Theo lộ trình đúng nguyên nhân

• Thấp do gia đình, chậm lớn thể tạng: là biến thể bình thường, chủ yếu theo dõi định kỳ và chăm sóc nền tảng.
• Thiếu hormone tăng trưởng: điều trị hormone khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định, sau khi đủ xét nghiệm (Grimberg, PES 2016).
• Suy giáp, bệnh mạn tính, thiếu dinh dưỡng: điều trị bệnh nền; MSD Manual ghi nhận đa số trẻ suy giáp dùng thuốc đúng cách đạt tăng trưởng bình thường.
• Loạn sản xương, hội chứng di truyền (ví dụ loạn sản sụn): cần phối hợp di truyền, chỉnh hình, theo dõi biến chứng suốt đời theo khuyến cáo AAP (Hoover-Fong 2020).

Tổng quan các nhóm nguyên nhân có ở trang bệnh lùn; khả năng điều trị từng nhóm có ở bài bệnh lùn có chữa được không.

Đọc thêm trong cụm: Hội chứng Noonan là gì? Ảnh hưởng chiều cao, tim mạch và khả năng di truyền; Người lớn thấp có nên đi khám nội tiết? Khi nào thấp là bất thường và khám gì.

Những điều không nên làm khi con bị thấp lùn

• Tự mua "thuốc tăng chiều cao": đa số là thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, chưa có bằng chứng làm tăng chiều cao trưởng thành ở trẻ khoẻ mạnh, và có thể khiến bố mẹ trì hoãn việc khám. Xem bài thuốc tăng chiều cao: sự thật.
• Chờ dậy thì "trổ mã" khi con đang lớn dưới 5 cm/năm: với các bệnh lý như thiếu hormone tăng trưởng, thời gian điều trị hiệu quả gắn với giai đoạn sụn tăng trưởng còn mở.
• Tự ý tiêm hormone hay dùng thuốc "kích dậy thì" khi chưa có chẩn đoán. Hormone tăng trưởng là thuốc kê đơn, chỉ dùng khi bác sĩ chuyên khoa có chỉ định.
• So sánh, trêu chọc con về chiều cao. AAP nhấn mạnh tác động tâm lý xã hội của tầm vóc thấp; sự tự tin của con quan trọng ngang chiều cao.

Đồng hành dài hạn: lộ trình đa mô thức Growth 360°

Dù nguyên nhân là gì, chiều cao là chuyện của nhiều năm. Sau khi khám chuyên khoa tại cơ sở y tế được cấp phép, lộ trình 9well Growth 360° giúp gia đình đi tiếp một cách có hệ thống: đánh giá đường tăng trưởng và mốc gia đình; phối hợp chuyên khoa theo nguyên nhân; nền tảng dinh dưỡng, giấc ngủ, vận động; hỗ trợ tâm lý cho con; và đo lại theo mốc 3–6 tháng để biết hướng đi có hiệu quả không. Dinh dưỡng và vận động chỉ hỗ trợ con đạt tiềm năng, không thay thế khám và điều trị. Bố mẹ có thể bắt đầu bằng Kiểm tra 3 phút để có bức tranh ban đầu trước buổi khám.

Việc làm ngay hôm nay