Tiểu đêm ở nam có phải thận yếu không

Dậy đi tiểu ban đêm hiếm khi là chuyện của quả thận. Phần lớn trường hợp tiểu đêm ở nam giới đến từ ba nhóm nguyên nhân khác hẳn nhau: lượng dịch và thói quen buổi tối, đường tiết niệu và tuyến tiền liệt, hoặc một giấc ngủ bị cắt khúc. Bài này giúp anh tự tách ba nhóm đó bằng một cuốn nhật ký 7 đêm, trước khi quyết định có cần đi khám hay không.

Dấu hiệu nào phải đi khám ngay, không cần đọc tiếp?

Hãy đi khám tiết niệu trong tuần này nếu anh gặp một trong các dấu hiệu sau: thấy máu trong nước tiểu, tiểu buốt hoặc đau khi tiểu, tia tiểu yếu kéo dài trên 2 tuần, cảm giác tiểu xong vẫn còn, bí tiểu đột ngột, hoặc anh trên 50 tuổi và tiểu đêm từ 2 lần trở lên hầu hết các đêm. Theo sách 9well (chương X4), phì đại tuyến tiền liệt lành tính là nguyên nhân rất thường gặp của tiểu đêm khi tuổi lớn dần — lành tính, nhưng cần người có chuyên môn phân biệt với viêm tuyến tiền liệt và ung thư tuyến tiền liệt.

Tiểu đêm đến từ đâu: ba nhóm nguyên nhân khác hẳn nhau

Theo Hội Tiểu không tự chủ Quốc tế (ICS), tiểu đêm là việc phải thức giấc để đi tiểu trong giấc ngủ chính; từ 2 lần mỗi đêm trở lên mới được coi là đáng kể về mặt sức khỏe. Cleveland Clinic xếp nguyên nhân thành ba nhóm.

Nhóm 1 — Cơ thể tạo quá nhiều nước tiểu về đêm. Uống nhiều nước, bia, cà phê sát giờ ngủ; ăn mặn; hoặc chân bị phù nhẹ ban ngày rồi nằm xuống thì dịch dồn về thận. Dấu hiệu nhận ra: mỗi lần dậy anh tiểu nhiều, bàng quang đầy thật.

Nhóm 2 — Bàng quang chứa được ít hoặc đường ra bị hẹp. Tuyến tiền liệt to chèn niệu đạo, bàng quang tăng hoạt, viêm. Dấu hiệu nhận ra: dậy nhiều lần nhưng mỗi lần tiểu ít, tia yếu, tiểu xong chưa thấy nhẹ.

Nhóm 3 — Giấc ngủ bị cắt khúc, rồi anh đi tiểu vì đã thức. Ngưng thở khi ngủ, mất ngủ, lo âu, hay đơn giản là thức giấc vì nóng và tiếng ồn. Dấu hiệu nhận ra: anh tỉnh trước, cảm giác buồn tiểu đến sau, và lượng tiểu không nhiều.

Chưa chắc mình thuộc nhóm nào? Tự chấm 5 phút, ẩn danh →

Vì sao người Việt quy về "thận yếu", và quả thận thật sự làm gì ban đêm?

Trong Đông y, "thận" là một khái niệm rộng, gồm cả sinh lý, xương khớp và tiết niệu — nên tiểu đêm, đau lưng mỏi gối và yếu sinh lý hay bị gom vào một chữ. Còn quả thận theo nghĩa giải phẫu lại làm một việc rất cụ thể về đêm: cô đặc nước tiểu. Buổi tối, cơ thể tiết hormone chống bài niệu (ADH) nhiều hơn, bảo thận giữ nước lại để anh ngủ liền 6–8 giờ. Khi nhịp này lệch — do tuổi, do uống rượu (rượu ức chế ADH), do ngủ thất thường — thận tạo nhiều nước tiểu về đêm hơn bình thường. Hiện tượng này gọi là đa niệu về đêm, và theo ICS nó được xác định khi lượng nước tiểu ban đêm vượt khoảng 33% tổng 24 giờ ở người lớn tuổi, hoặc 20% ở người trẻ.

Nói cách khác: thận không "yếu" mà đang làm đúng việc với tín hiệu sai. Và tín hiệu sai đó phần lớn đến từ thói quen buổi tối và giấc ngủ — hai thứ anh chỉnh được, không cần viên gì.

Tiểu đêm chạm tới phong độ như thế nào?

Đây là chỗ nhiều người đọc không ngờ tới. Testosterone của nam giới không tiết đều 24 giờ mà theo nhịp ngày–đêm: thấp vào buổi tối, tăng dần trong lúc ngủ và đạt đỉnh vào sáng sớm, phần lớn trong các pha ngủ sâu. Theo nghiên cứu của Leproult và Van Cauter đăng trên JAMA (2011), nhóm nam trẻ khỏe mạnh chỉ ngủ dưới 5 giờ mỗi đêm trong 1 tuần có testosterone ban ngày giảm khoảng 10–15%. Mỗi lần dậy đi tiểu là một lần cắt đứt giấc ngủ sâu, nên tiểu đêm kéo dài làm giảm phong độ theo hai đường cùng lúc: ít testosterone hơn vào sáng hôm sau, và mệt hơn vào tối hôm sau.

Nhật ký 7 đêm: tự tách nguyên nhân trước khi nghĩ tới bất kỳ viên nào

Hãy ghi trong 7 đêm liên tiếp, ngay cạnh giường, bốn dòng cho mỗi đêm: (1) giờ uống ngụm nước cuối cùng và anh uống gì sau 18 giờ; (2) giờ lên giường và giờ dậy hẳn; (3) số lần dậy đi tiểu; (4) mỗi lần tiểu nhiều hay ít, và anh tỉnh trước hay buồn tiểu trước. Song song, hãy đổi ba thói quen trong đúng 7 đêm đó:

1. Ngụm nước cuối cách giờ ngủ ít nhất 2 giờ. Dồn phần lớn lượng nước của ngày vào trước 17 giờ; bữa tối giảm mặn.
2. Cắt cà phê sau 14 giờ và bớt rượu bia sát giờ ngủ. Rượu làm anh buồn ngủ nhanh nhưng ức chế ADH và phá giấc ngủ sâu về sau đêm.
3. Nếu chiều tối chân hay nặng hoặc hằn vớ, hãy nằm gác chân cao hơn tim 30 phút lúc 19–20 giờ, rồi đi tiểu trước khi lên giường. Dịch về thận lúc anh còn thức, không phải lúc 2 giờ sáng.

Cách đọc sau 7 đêm: số lần dậy giảm từ 2–3 xuống 0–1 lần ở 4/7 đêm trở lên → nhóm 1, anh giữ thói quen mới thêm 4 tuần rồi đo lại. Vẫn dậy nhiều mà mỗi lần tiểu ít, tia yếu → nhóm 2, mang nhật ký đi khám tiết niệu. Anh tỉnh trước rồi mới buồn tiểu, ngáy to hoặc sáng dậy đau đầu → nhóm 3, hãy đọc thêm bài về ngưng thở khi ngủ và nói với bác sĩ về giấc ngủ, không phải về thận.

Đi khám thì khám gì, và có cần đo PSA không?

Bác sĩ tiết niệu thường bắt đầu bằng nhật ký đi tiểu, khám tuyến tiền liệt, xét nghiệm nước tiểu và siêu âm đo nước tiểu tồn dư sau khi tiểu. Về PSA — chỉ số máu liên quan tuyến tiền liệt — cả AUA và EAU đều khuyến cáo quyết định đo hay không nên được bàn cùng bác sĩ theo tuổi và nguy cơ. Nếu anh muốn một người có chuyên môn xem cùng cuốn nhật ký 7 đêm trước khi quyết định đi khám ở đâu, hãy nhắn "9WELL" qua Messenger của 9well — kín đáo, không cần tên thật, không bán viên nào.

Nội dung mang tính giáo dục, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. 9well không bán thuốc hay thực phẩm bổ sung cho tiểu đêm.