Đọc kết quả tinh dịch đồ: 5 chỉ số nào đáng lo

Tờ tinh dịch đồ không nói "anh có con được hay không" — nó nói tinh trùng của anh hôm đó nằm ở đâu so với mốc tham chiếu. Muốn đọc kết quả tinh dịch đồ đúng, anh cần biết 5 chỉ số quan trọng nhất, mốc WHO 2021 của từng chỉ số, và nhất là hiểu "dưới mốc" nghĩa là gì — vì mốc đó được lấy từ chính những người đàn ông đã có con. Bài này giúp anh đọc tờ giấy trước khi gặp bác sĩ, để cuộc nói chuyện 20 phút không mất 10 phút đầu cho việc giải thích thuật ngữ.

Tinh dịch đồ đo gì, và mốc WHO 2021 là bao nhiêu?

Theo sổ tay xét nghiệm tinh dịch của Tổ chức Y tế Thế giới, ấn bản 6 (2021), các giới hạn tham chiếu dưới — tức mức mà 95% nam giới đã có con trong vòng 12 tháng đạt hoặc vượt — là:

• Thể tích: từ 1,4 mL trở lên. Dưới 1 mL có thể do lấy mẫu thiếu, kiêng quá ngắn, hoặc xuất tinh ngược — cần hỏi lại, không nên lo ngay.
• Mật độ: từ 16 triệu tinh trùng mỗi mL trở lên.
• Tổng số tinh trùng trong một lần xuất: từ 39 triệu trở lên. Chỉ số này quan trọng hơn mật độ, vì mật độ cao nhưng thể tích thấp vẫn cho tổng số thấp.
• Di động tiến tới (PR): từ 30% trở lên — phần tinh trùng bơi thẳng về phía trước. Tổng di động (tiến tới cộng tại chỗ) từ 42%.
• Hình dạng bình thường: từ 4% trở lên. Con số nhỏ này hay làm người đọc hoảng; thực tế theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt, 96% tinh trùng "bất thường" vẫn là mức của người có con.

Thêm một chỉ số phụ là tỷ lệ sống (từ 54%), thường chỉ được đo khi di động thấp, để biết tinh trùng đứng yên là chết hay sống mà không bơi.

Vì sao "dưới mốc" chưa chắc là "hiếm muộn"?

Có ba lý do, và cả ba đều nằm ngay trong cách mốc được tạo ra.

Thứ nhất, mốc là bách phân vị thứ 5 của người có con. Nghĩa là cứ 20 người đàn ông đã làm cha trong vòng một năm, có 1 người nằm dưới mốc. Dưới mốc làm xác suất thụ thai mỗi chu kỳ thấp hơn, chứ không đóng cánh cửa.

Thứ hai, một mẫu là một bức ảnh chụp nhanh của 74 ngày trước đó. Tinh trùng mất khoảng 74 ngày để sinh ra và trưởng thành, nên tờ kết quả hôm nay phản ánh sốt, nhậu, thức đêm, hay đợt stress của hai tháng rưỡi vừa rồi. Cùng một người, hai lần đo cách nhau vài tuần có thể lệch nhau đáng kể. Vì vậy mọi hướng dẫn, kể cả AUA/ASRM, đều yêu cầu ít nhất hai mẫu cách nhau vài tuần trước khi kết luận.

Thứ ba, cách lấy mẫu làm lệch số. Kiêng dưới 2 ngày làm giảm thể tích và tổng số; kiêng trên 7 ngày làm giảm di động; mẫu để nguội hoặc đến phòng xét nghiệm muộn quá 1 giờ cũng làm di động rơi. Theo sách 9well (chương X5), yếu tố nam giới là nguyên nhân đơn độc ở khoảng 20% cặp vô sinh và góp phần ở nhiều cặp khác — tức là tờ tinh dịch đồ chỉ là một nửa câu chuyện, nửa kia nằm ở người vợ và ở thời điểm quan hệ.

Chưa chắc mình thuộc nhóm nào? Tự chấm 5 phút, ẩn danh →

Chỉ số nào mới thật sự đáng lo?

Một vài mẫu số nên được bác sĩ xem sớm thay vì chờ 90 ngày tự cải thiện: không thấy tinh trùng nào trong mẫu (azoospermia) hoặc mật độ dưới 5 triệu mỗi mL — hai tình huống này cần tìm nguyên nhân về nội tiết hoặc tắc nghẽn; di động tiến tới dưới 10% kèm tỷ lệ sống thấp; thể tích dưới 1 mL lặp lại ở hai mẫu; hoặc có bạch cầu nhiều trong tinh dịch, gợi ý viêm. Ngoài ra, nếu vợ anh trên 35 tuổi, AUA/ASRM khuyên đi đánh giá sau 6 tháng cố gắng thay vì 12 tháng — thời gian lúc này đáng giá hơn một đợt tự chỉnh thói quen.

Làm gì trong 90 ngày trước khi đo lại?

Nếu kết quả chỉ thấp nhẹ một hoặc hai chỉ số và không có cờ đỏ ở trên, hãy dùng đúng một chu kỳ sinh tinh để sửa những thứ làm lệch số, rồi đo lại. Hãy ghi ngày đo lần 1 và đặt lịch đo lần 2 vào ngày thứ 75–90, cùng phòng xét nghiệm, cùng số ngày kiêng (chọn 3 ngày và giữ nguyên ở cả hai lần).

1. Hạ nhiệt vùng bìu: mặc quần rộng thay vì bó, không đặt laptop lên đùi quá 30 phút mỗi lần, bỏ tắm bồn nước nóng và xông hơi trong suốt 90 ngày. Tinh hoàn cần mát hơn thân nhiệt khoảng 2 độ để sinh tinh.
2. Bớt rượu bia xuống tối đa 2 lần mỗi tuần và bỏ hẳn thuốc lá, kể cả vape, vì cả hai làm giảm di động và hình dạng.
3. Ngủ đủ 7–8 giờ mỗi đêm, đi ngủ trước 23 giờ trong ít nhất 8 tuần — testosterone, hormone điều khiển sinh tinh, được tạo phần lớn trong giấc ngủ sâu.
4. Vận động đều 30 phút, 4 buổi mỗi tuần, nhưng tránh đạp xe đường dài và các bài gây nóng, ép vùng chậu.
5. Theo dõi 1 dòng mỗi tuần: số buổi nhậu, số đêm ngủ dưới 6 giờ, cân nặng. Mang bảng 12 tuần này đến buổi đọc kết quả lần 2 — nó giải thích được phần lớn chênh lệch giữa hai tờ.

Khi nào cần một bác sĩ đọc cùng tờ kết quả?

Ngay khi có bất kỳ cờ đỏ nào ở mục trên; khi hai mẫu cách nhau 75–90 ngày vẫn dưới mốc ở cùng một chỉ số; hoặc khi hai vợ chồng đã cố gắng đủ 12 tháng (6 tháng nếu vợ trên 35 tuổi). Một buổi 20 phút với bác sĩ nam khoa đọc cùng tờ giấy sẽ cho anh biết chỉ số nào mới đáng lo, còn thiếu xét nghiệm nào (nội tiết, siêu âm bìu), và bước kế tiếp là gì. Muốn hỏi trước, hãy nhắn "9WELL" kèm ảnh tờ kết quả qua Messenger của 9well — không cần tên thật, không bán thuốc, không hứa điều gì ngoài việc đọc đúng.

Nội dung mang tính giáo dục, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Các mốc WHO 2021 là giới hạn tham chiếu thống kê, không phải ranh giới "có con / không có con".